Θανάσης Παπαθανασίου: Επιδημίες, πανδημίες και εκκλησιαστική ζωή

Το 2011 είχα δημοσιεύσει ένα μελέτημα για τη σχέση της κοινωνίας και της πολιτείας με τις διάφορες κοινότητες (θρησκευτικές και πολιτισμικές πρωτίστως, αλλά και πολιτικές). Ένα βασικό ερώτημά του είναι αν και με ποιους όρους τα αξιώματα της κάθε κοινότητας (δηλαδή τα χαρακτηριστικά που την ορίζουν ως συγκεκριμένη κοινότητα) έχουν προτεραιότητα έναντι του ευρύτερου κοινωνικού - πολιτειακού. Μια εύκολη εκδοχή αυτού του ερωτήματος έχουμε όποτε το βασικό αξίωμα κάποιας κοινότητας είναι κάτι απάνθρωπο, κάτι το οποίο κάποιους τους καθιστά θύματα (π.χ. η εξουσία των θρησκευτικών λειτουργών της να επιβάλει θανατική ποινή κατά διαφωνούντων). Σ' αυτή την περίπτωση εύκολα μπορεί να υποστηριχτεί η προτεραιότητα του κοινωνικού κανόνα έναντι του κοινοτικού. Αλλά οι δύσκολες περιπτώσεις είναι άλλες. Έγραφα λοιπόν:

«Σε περίπτωση πανδημίας νόσου θανατηφόρου και μεταδοτικής, πώς θα αντιμετωπιστεί η απαίτηση μιας κυβέρνησης να ανασταλεί η τέλεση της θείας Ευχαριστίας για λόγους προστασίας της δημόσιας υγείας; Προφανώς, ο πιστός μπορεί να βιώνει ως υπερεπαρκή την όποια μεταφυσική πίστη του, δεν μπορεί όμως να περιμένει ότι η επίκληση της αποτελεί ικανοποιητική απάντηση για το κράτος. Το ζήτημα, λοιπόν, είναι ποια στάση θα μπορέσει να τηρήσει η Εκκλησία σε περίπτωση τέτοιας κρίσης. Θα εμμείνει στην τέλεση της Ευχαριστίας αποδεχόμενη το κόστος του πιο οξέως κοινωνικού οστρακισμού της (δηλαδή την απόσυρση των μελών της από κάθε κοινωνική σχέση και δραστηριότητα); Ή μήπως, αντιλαμβανόμενη τον εαυτό της πρωτίστως ως πραγμάτωση της διακονικής αγάπης, θα προχωρήσει ενσυνείδητα στην πιο επώδυνη κένωσή της, δηλαδή την αναστολή τέλεσης του μυστηρίου, χάριν της αγάπης των τρομοκρατημένων ανθρώπων; Αλλά, θα κατόρθωνε, άραγε, να το αποτολμήσει αυτό με τρόπο ώστε να μαρτυρηθεί το πρωτείο της θυσιαστικής αγάπης και να μην εκληφθεί αυτή η κίνηση ως βολική συναίνεση στο πνεύμα του κόσμου, το οποίο ειδωλοποιεί την υγεία και την επιβίωση;»*.

Για τον Χριστιανό η προσέλευση στη θεία Κοινωνία εν μέσω πανδημίας είναι μια έμπρακτη κατάφαση αυτού που πάντα θα ακούγεται σαν τρέλα: ότι η αγάπη / το κοινωνείν είναι ανώτερη της επιβίωσης. Και νομίζω ότι αυτή η προσέλευση στην θεία Κοινωνία δεν πρέπει να θεμελιώνεται στην πεποίθηση ότι με την Ευχαριστία δεν μεταδίδονται ασθένειες (να σκεφτούμε εδώ ότι ουδείς κοινωνός της θείας Ευχαριστίας έπαψε να είναι θνητός), αλλά στην έμπρακτη πρόταξη του κοινωνείν έναντι του επιβιώνειν. Και στην αυτοπαράδοση στον ζωντανό Θεό, ιδίως όποτε αυτός ο ζωντανός Θεός αφήνει να γκρεμιστεί ό,τι ενδέχεται να στρεβλώνεται σε ιερό είδωλο που Τον υποκαθιστά...

Από την άλλη, αυτό που στο κείμενό μου ονόμασα την "επώδυνη κένωση" της Εκκλησίας, το συνάντησα μετά από χρόνια, διατυπωμένο με κορυφαία ένταση, στο βιβλίο και στο κινηματογραφική ταινία "Σιωπή" (Σουσάκου Έντο / Μάρτιν Σκορτσέζε). Την κορύφωση της πίστης στον ζωντανό Θεό, η οποία φτάνει στην πιο αδιανόητη αυτοθυσία: στο να ρισκάρεις χάριν άλλου όχι απλώς τη ζωή σου, αλλά την ψυχή σου.

Τα θέτω ως σκέψεις στα δύσκολα. Ήδη έχει εκδοθεί ανακοίνωση από την Ορθόδοξη Μητρόπολη της Κορέας (η χώρα βρίσκεται δίπλα στο μάτι του κυκλώνα) προς τους πιστούς. Ο πρώτος προβληματισμός μάς έρχεται από το πεδίο της ιεραποστολής: https://www.orthodoxkorea.org/%ce%bf%ce%b4%ce%b7%ce%b3%ce%…/

--------------------------------------------------

* Το μελέτημά μου είναι το: «Η κοινότητα ως βρόχος. Η αποστολή της Εκκλησίας στη σκοτεινή πλευρά της σελήνης», τόμος Πολιτισμός & Διαφορετικότητα. Εμείς και οι άλλοι (επιμ. Δ. Μαγριπλής), εκδ. Σταμούλης, Θεσσαλονίκη 2011, σσ. 333-352.

Θανάσης Ν. Παπαθανασίου / 27-2-2020

[πηγή]

ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΕ ΤΟ ΤΕΥΧΟΣ 137 ΤΟΥ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟΥ ΣΥΝΑΞΗ ΜΕ ΘΕΜΑ "Η ΠΑΛΗ ΜΕ ΤΗΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ"

Σύναξη, τεύχος 137, Ιανουάριος-Μάρτιος 2016

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΠΡΟΛΟΓΙΚΟ ...3

ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ ΣΚΛΗΡΗΣ
«Τί εἶναι αὐτὸ ποὺ τὸ λένε ἀγάπη;» ...5

ΠΟΡΦΥΡΙΟΣ ΝΤΑΛΙΑΝΗΣ
«Παλαιὰ Διαθήκη: ἡ πορεία ἀπὸ τὸν κολεκτιβισμὸ στὸ ἄτομο» ...13

ΘΑΝΑΣΗΣ Ν. ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΙΟΥ
Οἱ μοναχοὶ ὡς ἀπόστολοι μιᾶς ἀνατρεπτικῆς ἐλπίδας ...24

ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ν. ΜΟΣΧΟΣ
Ἡ διαλεκτικὴ ὑποκειμένου καὶ κοινότητας στὸν ἀρχέγονο μοναχισμό ...38

ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΚΕΡΑΜΙΔΑΣ
Πρὸς μία συνοδικὴ ἀνανέωση τῆς Ρωμαιοκαθολικῆς Ἐκκλησίας; ...47

ΜΙΧΑΛΗΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ
Ἄτομο, πολιτικὴ καὶ χριστιανικὴ κοινότητα ...52

Ἀρχιμ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ Δ. ΠΑΠΑΘΩΜΑΣ
Ἡ διαλεκτικὴ σχέση ἐκκλησιαστικῆς κανονοθεσίας καὶ πολιτειακῆς νομοθεσίας ...64

ΜΙΧΑΛΗΣ ΜΑΡΙΟΡΑΣ
Ἄτομο καὶ κοινότητα στὸ Ἰσλάμ ...71

ΘΑΝΑΣΗΣ Ν. ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΙΟΥ
Συνάντηση θεολόγων στὸ Οἰκουμενικὸ Πατριαρχεῖο ...82

π. ΕΥΤΥΧΙΟΣ ΣΑΡΜΑΝΗΣ
Ἀπήχηση ἡρακλείτειας φράσης σὲ τροπάριο ...84

ΤΑΣΟΣ ΜΕΡΚΟΥΡΗΣ
Πάντες ἀπολαύσατε τοῦ πλούτου τῆς χρηστότητος ...93

ΓΙΑΝΝΗΣ ΧΑΤΖΗΝΙΚΟΛΑΟΥ
Στὸ χαμάμ ...97

Διάλογος μὲ τοὺς ἀναγνῶστες ...100

Τὸ Βιβλίο ...102

Οἱ συνεργάτες τοῦ 137ου τεύχους ...107

http://synaxi.gr/archive/tefxos_137.php

Μιχ. Πάγκαλος, Άτομο και κοινότητα στην σύγχρονη φιλοσοφική σκέψη

Διάλεξη του Μιχ. Πάγκαλου στο Πολιτιστικό Κέντρο της Ι. Αρχιεπισκοπής Αθηνών (23/7/2015)
https://www.youtube.com/watch?v=3GmBlbjWi5U

Ανθολόγιον 121: Μάριος Μπέγζος

 [...] Ενώ οι παραδοσιακοί πολιτισμοί χαρακτηρίζονται από την έμφαση στη συλλογικότητα, την προτεραιότητα στην κοινωνικότητα, την έντονη αίσθηση του κοινοτικού πνεύματος και την εμφανή παρουσία του δημοσίου αισθητηρίου, ο σύγχρονος πολιτισμός διακρίνεται για την ατομικότητα, τον εγωκεντρισμό, τον υποκειμενισμό και την ιδιώτευση του ανθρώπου. Στόν παραδοσιακό τρόπο ζωής προέχει η κοινότητα, και το άτομο εντάσσεται σε αυτήν, ενώ στο σύγχρονο τρόπο ζωής το ανθρώπινο άτομο προηγείται της κοινότητας, η οποία σταδιακά χάνει τη συνοχή της. 

Ακριβώς εκεί μπορεί κανεις να ψηλαφίσει τις πρωταρχές της εκκοσμίκευσης: η θρησκεία είναι μια κατεξοχήν κοινωνική, υπερατομική, διαπροσωπική οντότητα, συνεπώς δεν έχει θέση μέσα στα όρια ενός εγωκεντρικού, ατομοκεντρικού πολιτισμού. Η χαλάρωση των οριζόντιων σχέσεων του ατόμου με τη φύση και την κοινωνία έχει ως αποτέλεσμα την εξασθένιση των κατακόρυφων σχέσεων του με το υπερβατικό στοιχείο της πραγματικότητας, όπου πρωταγωνιστεί η θρησκεία. Γι' αυτό ο θρησκευτικός αποχρωματισμός της κοινωνίας συμβαδίζει με τον πολιτιστικό της εκσυγχρονισμό στη διαδικασία μετάβασης από την κοινωνικότητα στην ατομικότητα, από τη θεσμοποίηση στην αυτονόμηση και από την υπερβατικότητα στην ενδοσκοσμικότητα. 

Μάριος Π. Μπέγζος, Ελευθερία ή θρησκεία: Οι απαρχές της εκκοσμίκευσης στη φιλοσοφία του δυτικού Μεσαίωνα, εκδ. Μ.Π. Γρηγόρης, Αθήνα 1991,ISBN:960-333-003-5, σελ. 55.

Ανθολόγιον 115: π.Γ.Φλορόφσκυ

[...] Ἀπὸ τὴν ἀρχὴ ὁ χριστιανισμὸς ὑπῆρξε ὡς μιὰ πραγματικότητα "σωματιακή", ὡς μιὰ κοινότητα. Νὰ εἶσαι χριστιανὸς ἐσήμαινε ἀκριβῶς ὅτι ἀνήκεις σ' αὐτὴν τὴν κοινότητα. Κανεὶς δὲν μποροῦσε νὰ εἶναι χριστιανὸς ἀπὸ μόνος του, ὡς χωριστὸ ἄτομο, ἀλλὰ μόνον μαζὶ μὲ τοὺς "ἀδελφούς", μὲ ἀλληλεγγύη καὶ σύνδεσμο μαζί τους. Umus Christianus- nullus Christianus (Ἕνας χριστιανός- κανένας χριστιανός).Οἱ προσωπικὲς πεποιθήσεις ἤ καὶ μιὰ ἰδιαίτερη πειθαρχία τῆς ζωῆς δὲν κάνουν τὸν ἄνθρωπο χριστιανό. Ἡ χριστιανικὴ ὕπαρξη προϋποθέτει καὶ συνεπάγεται ἐνσωμάτωση, συμμετοχὴ στὴν κοινότητα[...]

π. Γ. Φλορόφσκυ, Το σώμα του ζώντος Χριστού, εκδ. Αρμός, Αθήνα 1999, σελ. 26.

Ανθολόγιον 104: π.Φ.Φάρος

(...) Το άνοιγμα στην έκπληξη είναι ένα από τα χαρακτηριστικά σημάδια της κοινότητος που θεραπεύει.(...)Αυτό ακριβώς που μας κάνει ανθρώπους είναι η ικανότητα μας για το απρόσμενο. Αυτό που δείχνει ότι έχουμε κάπως εκπέσει από την ανθρωπιά μας είναι όταν το απρόσμενο μας ανατρέπει ή όταν δεν εκπλησσόμεθα πια απ' αυτά που λέμε. Το άνοιγμα στην έκπληξη είναι ο τρόπος να μιλάμε για ελαστικότητα στην κοινότητα. Σημαίνει ότι η κοινότητα δεν είναι στατική, καθηλωμένη(...) 

π.Φ.Φάρος, Ταξίδι αυτοανακάλυψης, εκδ. Αρμός, Αθήνα 2009, σελ. 200.