Του ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑ
Κάθε χρόνο, λίγο πριν την έναρξη των πανελλαδικών εξετάσεων, σύνηθες είναι το γεγονός σε ναούς να οργανώνονται ειδικές ιερές τελετές στις οποίες υποψήφιοι μαθητές συμμετέχουν μαζί με τους γονείς τους. Σ’ αυτές, για ευλογία στους μαθητές, οι ιερείς μοιράζουν στυλό και εικόνες του Χριστού, της Παναγίας και των Αγίων. Ετούτη η πρακτική, καθώς φαίνεται, σε κάποιους φαίνεται παράξενη· μάλιστα δεν χάνουν την ευκαιρία να την κατακρίνουν, μιλώντας για «μαγικά στυλό», «φυλαχτά», «ευλογημένα αντικείμενα» που, στους υποψήφιους μαθητές, προσθέτουν «μαγικές προσδοκίες», «θρησκευτική φόρτιση», περισσότερο φόβο και άγχος. Στην εποχή που η γνώση καλπάζει, τέτοιες πρακτικές, σε θιασώτες ενός λανθάνοντος διαφωτισμού μοιάζουν «πικρό ανέκδοτο».
«Ένα από τα σπανιότερα πράματα σε τούτη τη γη φαίνεται πως είναι η σωστή κρίση», γράφει ο Ζήσιμος Λορεντζάτος στα Collectanea του, τις καταγραφές του, τις «χαμάδες» του όπως τις χαρακτηρίζει. Σε όποιον δεν έχει σχέση με την εκπαίδευση και την Εκκλησία -ή αν έχει, η σχέση του είναι προβληματική- λογικό είναι να μην έχει σωστή κρίση και να παρερμηνεύει τη βοήθεια που, δια της προσευχής, η Εκκλησία απλόχερα προσφέρει στους υποψήφιους μαθητές σε περιόδους εξετάσεων. Στην προκειμένη περίπτωση ο ψόγος του «ψευδοδιαφωτιστή» προς την Εκκλησία και τους εκπροσώπους της είναι πέρα για πέρα άδικος. Κανένας στυλός και καμιά ιερή εικόνα δεν προσφέρεται έχοντας «μαγικές ιδιότητες», ούτε ως «ευλογημένο αντικείμενο». Απεναντίας, ότι η Εκκλησία προσφέρει προς τους υποψήφιους μαθητές το πράττει γιατί έχει τη φρονιμάδα και την ευθύνη που, δυστυχώς, δεν έχει το ελλαδικό εξετασιοκεντρικό και βάρβαρο εκπαιδευτικό σύστημα, το οποίο σκοτώνει κάθε ιδέα παιδαγωγικής ενσυναίσθησης, την οποία μαθητές και γονείς βρίσκουν σε ιερές τελετές στους ναούς, λίγες ημέρες πριν τις πανελλαδικές εξετάσεις. Ποιος είναι αυτός που θα τους απαγορεύσει αυτή την ελπίδα; Και γιατί τους ψέγει, υποστηρίζοντας πως η γνώση δεν χρειάζεται «τελετουργικά στολίδια;» Η Εκκλησία δεν μοιράζει «μαγικά στυλό». Πέραν του πλούτου της υμνογραφικής ποιητικής της παράδοσης, λειτουργεί και με σύμβολα· μέσω αυτών εύχεται οι μαθητές να έχουν καλή επιτυχία στις εξετάσεις. Ποιος είναι αυτός, που σε μαθητές θα απαγορεύσει στο θρανίο όταν θα γράφουν στις εξετάσεις, σε εμφανές σημείο, να έχουν μια ιερή εικόνα; «Η πίστη δεν παίρνει απόδειξη. Η απόδειξη θα έκανε την πίστη απλή γνώση», κατά Ζήσιμο Λορεντζάτο. Ποιος, επίσης, είναι αυτός που θα τους απαγορεύσει με την προσευχή τους να αντιστέκονται στον εκπαιδευτικό μηχανισμό όταν αυτός κάνει τη σκέψη τους κουρκούτι στην παπαγαλία; «Στην αλήθεια», που διδάσκει η Εκκλησία «δεν έχει απογύρια»… ξανά κατά Ζήσιμο Λορεντζάτο.
Τώρα, τα ευχολόγια πως οι μαθητές και η Παιδεία τους χρειάζεται «φως» και «ευθύνη», κινδυνεύουν να γίνουν στερεότυπα. Όπερ σημαίνει ότι, αν πραγματικά νοιαζόμαστε για αλλαγή στα εκπαιδευτικά μας πράγματα οφείλουμε να «κλείσουμε τα σχολειά για να φτιάξουμε καινούργια», όπως έλεγε ο σοφός ΔΑΣΚΑΛΟΣ Μίλτος Κουντουράς. Άλλωστε αιώνες σ’ αυτόν τον τόπο που λέγεται πατρίδα Ελλάδα, η μεταφυσική είναι γερά δεμένη με τη βούληση, την υπόσταση και το γίγνεσθαι των ανθρώπων της.
Ο υποψήφιος μαθητής στις πανελλαδικές εξετάσεις είναι ακόμα παιδί – έφηβος. Ψάχνει στηρίγματα και πρότυπα, κι εμπνέεται από αυτά. Ψάχνει «μυστικές φωνές μέσα του». Για κάποια παιδιά – εφήβους, στήριγμα είναι και η Εκκλησία. Γιατί τα ψέγουμε; Ιδού τι γράφει ο κορυφαίος ακαδημαϊκός, αρχιτέκτονας και ζωγράφος Πικιώνης στα αυτοβιογραφικά του σημειώματα:
«Το παιδί μαθαίνει ακούοντας μυστικές φωνές μέσα του. Μαθαίνει κάθε στιγμή, κάθε ώρα, την ώρα που πρέπει, όπως από μόνο του μπορεί μάθει. Εμάθαινε από όλα, από τη φύση, από τη διαγωγή των ανθρώπων. Αισθανόμουν πως ο καθένας θέλει ιδιαίτερη ανατροφή, ιδιαίτερη παίδευση, ανάλογη με τις κλίσεις τους, για να καρποφορήσει. Κι όμως μας εξαναγκάζουν να διατρέξουμε τη μακριά έρημο μιας συμβατικής παιδείας που απονεκρώνει απειράριθμες ψυχές. Από νωρίς αισθανόμουν την ανάγκη ενός παιδαγωγού που θα διάβαζε μέσα στην ψυχή μου και θα μπορούσε να με ποδηγετήσει.
»Εκεί κάτω, εις τα βράχια της Φρεαττύδας που καθημερινά μας πήγαινε την αδελφή μου κι εμένα η γιαγιά μας, ανάμεσα στα τραχιά εκείνα βράχια, όπου η αύρα έσειεν απαλά το μίσχο του φυτού που φύτρωνε στις κουφάλες των βράχων, στο χώμα το θεοφόρο, το σπαρμένο από τα θραύσματα των αγγείων, ανάμεσα από τα χαίνοντα πηγάδια που μου μιλούσαν για τους αρχαίους κάτοικους αυτής της γης, τη γης μου, εμόρφωνα τη συνείδησή της, έπλαθα την ιστορία της…».
Η αποϊεροποίηση σημαντικών στιγμών στο βίο κάθε ανθρώπου έχει συνέπειες. Μια από αυτές -η κυριότερη- είναι η καταλήστευση της βαριάς ιστορικής κληρονομιάς, νοοτροπία που συνιστά απόλυτη άρνηση του ανθρώπινου προσώπου, σαφές δείγμα του εκκοσμικευμένου κόσμου όπου ζούμε. «Άφετε τα παιδία και μη κωλύετε αυτά ελθείν προς με, των γαρ τοιούτων εστίν η βασιλεία των ουρανών», (Μτ. 19,14). Θέλει γερά κότσια η αναζήτηση του Θεού, και στις πανελλαδικές εξετάσεις. Ποιος είναι αυτός που θα την απαγορεύσει; Και γιατί την ψέγει;
[ΠΗΓΗ ΕΙΚΟΝΑΣ: Πικιώνης: Ζωγραφικά, τ. Α΄. Αθήνα: 1997. Ίνδικτος, σ. 24].
Υ.Γ. Ο όρος «διαφωτισμός» που γράφω στον τίτλο έχει τη σημασία του, μιας και το κίνημα του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού το οποίο απλώθηκε και στην τουρκοκρατούμενη Ελλάδα κατά τον 18ο αιώνα, μέχρι σήμερα έχει θιασώτες και επιγόνους. Ένας τέτοιος επίγονος είναι και ο ανώνυμος συντάκτης του λιβελλογραφήματος για τα «μαγικά στυλό» των πανελλαδικών εξετάσεων. Αρκετοί από αυτούς, σήμερα, λόγω άγνοιας βασικών προταγμάτων του Διαφωτισμού και πως αυτά, κυρίως μετά την Επανάσταση του 1821, στον ελλαδικό χώρο ανασχέθηκαν, φέρνει στο προσκήνιο το πρόβλημα της παρερμηνείας τους. Κύριο πρόταγμα των διαφωτιστών ήταν η ανεξιθρησκία και η αποδέσμευση του ανθρώπου από τις θρησκευτικές πέδες. Το θρησκευτικό φαινόμενο στην Ευρώπη για αιώνες βρίσκονταν υπό την επήρεια φονταμενταλιστικών μεσαιωνικών αντιλήψεων της Δυτικής Εκκλησίας – χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της Ιερής Εξέτασης. Μολονότι η Επιστημονική Επανάσταση (μέσα 16ου και 17ος αιώνα) μέσω των θετικών επιστημών μαθηματικοποίησε τη φύση, και μολονότι ο Διαφωτισμός εξύμνησε τις θετικές επιστήμες, η θρησκεία συνέχισε να είναι κυρίαρχη, με αποτέλεσμα να ελέγχει και να επικρίνει ζητήματα όπως η εξέλιξη του ανθρώπου και του κόσμου. Τρανταχτό παράδειγμα η καταδίκη του Δαρβίνου από τη Δυτική Εκκλησία την οποία, δυστυχώς, απροϋπόθετα υιοθέτησε και η Ανατολική. Ωστόσο, μέσα στους διαφωτιστές ευρωπαίους και έλληνες λογίους, υπήρξαν πολλές περιπτώσεις που, στις ιδέες του Διαφωτισμού ενσωμάτωσαν το θρησκευτικό φαινόμενο, στις πραγματικές διαστάσεις του, χωρίς να το απορρίπτουν. Οι απόπειρες διαλόγου επιστήμης και θρησκείας, που έγιναν καθ’ όλη τη διάρκεια του 20ού αιώνα και συνεχίζονται στον 21ο αιώνα είναι ελπιδοφόρο γεγονός.
https://endotopos.blogspot.com/2026/05/blog-post_23.html
