Ανθολόγιον 344: Νίκος Ματσούκας

[...] κάθε εμμονή σε μια πίστη, που σίγουρα προϋποθέτει έρευνα, πορεία, εμπειρία και λογική συγκατάνευση, δεν αποτελεί δογματισμό, εφόσον δεν αναπτύσσει τάσεις ανελεύθερης επιβολής και βίαιης κυριαρχικότητας. Από τον καρπό γνωρίζεται το δέντρο. [...]

Νίκος Ματσούκας, Δογματική και Συμβολική Θεολογία Α' - Εισαγωγή στη θεολογική γνωσιολογία, εκδόσεις Π. Πουρναρά, β' έκδοση, Θεσσαλονίκη 1990, σελ. 21.

Ανθολόγιον 343: Νίκος Ματσούκας

 

[...] η καθεμιά επιστήμη κατά την ειδικότητα της πρέπει να χαρακτηρίζεται καταρχήν από το είδος του επιστητού και όχι τόσο από τη μέθοδο που χρησιμοποιεί. Η μέθοδος σαν "άντλημα", που οδηγεί στη θήρα της γνώσης, απλώς αποτελεί το κλειδί για να μπει κανείς στο χώρο του επιστητού. [...]

Νίκος Ματσούκας, Δογματική και Συμβολική Θεολογία Α' - Εισαγωγή στη θεολογική γνωσιολογία, εκδόσεις Π. Πουρναρά, β' έκδοση, Θεσσαλονίκη 1990, σελ. 40.

Ανθολόγιον 329: Νίκος Ματσούκας

 

[...] Επιστήμη και τεχνολογία είναι πολιτισμός μόνο όταν υπηρετούν τον άνθρωπο. Αλλιώτικα πρόκειται για βαρβαρότητα. [...]

Νίκου Α. Ματσούκα, Νεοελληνικός πολιτισμός και διανόηση, εκδόσεις Π. Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 2006, σελ. 83.

Ανθολόγιον 328: Νίκος Ματσούκας

 

[...] Εξάλλου εντυπωσιάζει το γεγονός ότι από την πλευρά των διανοουμένων παρατηρείται αδιαφορία ή καχυποψία ή κυρίως ασυγχώρητη α ν ε π ά ρ κ ε ι α σε ό, τι αφορά την επιστημονική γνώση εκκλησιαστικών και θεολογικών πραγμάτων. Δεν είναι νοητό, βέβαια, να απαιτεί κανείς να' ναι οι διανοούμενοι υποχρεωμένοι να ασχολούνται σοβαρώς με αυτά τα πράγματα. Ωστόσο εξάπαντος δικαιούται μια τέτοια απαίτηση, όταν οι Α ή Β διανοούμενοι αποφαίνονται με αξιώσεις για εκκλησιαστικά και θεολογικά θέματα. Λόγου χάρη, συνέχεται κανείς από ευφορία ή θ υ μ η δ ί α, καθώς ακούει ή διαβάζει μερικούς να απορρίπτουν το περιεχόμενο της χριστιανικής διδασκαλίας επικαλούμενοι ως γεγονός ότι στο Ευαγγέλιο υπάρχει η ρήση "πίστευε και μη ερεύνα". Αλλά μήτε στην Αγία Γραφή μήτε σ' όλα τα ιερά κείμενα, κατά την υπεύθυνη έρευνα, υφίσταται μια τέτοια ρήση. [...] Και από άλλα αστραφτερά μαργαριτάρια επιλέγω τούτω μόνο∙ η γνωστή σύνοδος της Εφέσου το 449, που έμεινε στην ιστορία ως ληστρική- όπως την αποκάλεσε ο πάπας Λέων ο Α' : latrocinium Ephesinum - αποδόθηκε από μεταφραστή στην ελληνική γλώσσα ως "Η αρπαγή της Εφέσου". [...] Εξάλλου διάβασα κάπου ότι εν έτει σωτηρίω 1870 κατέρρευσε (sic) το αλάθητο του πάπα, ενώ τότε θεσπίστηκε ως δόγμα της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας από την πρώτη σύνοδο του Βατικανού. [...]

Νίκου Α. Ματσούκα, Νεοελληνικός πολιτισμός και διανόηση, εκδόσεις Π. Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 2006, σελ. 36-37.

Ανθολόγιον 327: Νίκος Ματσούκας

[...] τίποτα στὸν κόσμο δὲν εἶναι ἀπολύτως ἐξαχρειωμένο, καὶ τίποτε ἀπολύτως ἐξιδανικευμένο. [...]

Νίκου Α. Ματσούκα, Νεοελληνικός πολιτισμός και διανόηση, εκδόσεις Π. Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 2006, σελ. 14.

Ανθολόγιον 302: Νίκος Ματσούκας

(...) Ἡ εἰδωλολατρία ὁδηγεῖ στή λήθη τοῦ Θεοῦ, ἐνῶ ἡ ὑπερνίκηση της ἐπαναφέρει στή μνήμη τῆς θείας ζωῆς. (...)

Νίκος Ματσούκας, Δογματική και Συμβολική Θεολογία Α' : Εισαγωγή στη θεολογική γνωσιολογία, εκδόσεις Πουρναρά, β' έκδοση, Θεσσαλονίκη 1990, σελ. 28.

Ανθολόγιον 274: Ο Νίκος Ματσούκας για τον Β. Στογιάννο

(...) Δεν ένιωθα ούτε καν έκπληξη καθώς [ο Στογιάννος] με καταλάβαινε, όταν του εξηγούσα πως δόγμα και ανελευθερία είναι πράγματα ασυμβίβαστα. Συνήθως εδώ συναντώ πολλές δυσκολίες, όταν το ίδιο πράγμα επιχειρώ ν' αναπτύξω σε αρκετούς διανοούμενους λόγου χάρη. Συγχέουν ή καλύτερα ταυτίζουν το δόγμα με το δογματισμό, ενώ συμβαίνει το εντελώς αντίθετο· το δόγμα αποκρούει κάθε ιδεόληπτη κυριαρχικότητα του δογματισμού. Γιατί στην προκειμένη περίπτωση το δόγμα είναι ο ίδιος ο τρόπος μιας ελεύθερης και δημιουργικής ζωής ή η συμμετοχή σε τούτη τη συντελεσμένη και συντελούμενη πραγματικότητα. (...) Ο Στογιάννος ζούσε την ελευθερία του πνεύματος. Και τώρα και πάλι θυμάμαι πως κατά τα πρόσφατα χρόνια της γνωστής πολιτικής τυραννίας ο Στογιάννος είχε υποβάλει στη Θεολογική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου υφηγεσία με περιεχόμενο και τίτλο την ε λ ε υ θ ε ρ ί α. Διόλου παράδοξο ότι το τόλμημα του αυτό είχε ακριβό τίμημα. Οι όντως ελεύθεροι είναι οι εκλεκτοί.

Νίκος Ματσούκας, Δογματική και Συμβολική Θεολογία Β, εκδόσεις Πουρναρά, γ' έκδοση, Θεσσαλονίκη 1992, σελ. 15.

Ανθολόγιον 244: Νίκος Ματσούκας

(...) Ευθύς εξαρχής πρέπει ν' αποκλειστεί κάθε σχέση της δογματικής διδασκαλίας, ως άμεσης και ελεύθερης εμπειρίας, μιας χαρισματικής ζωής, προς το δογματισμό κάθε επιστημονικής, φιλοσοφικής και θρησκευτικής παράταξης. Και επιπλέον, όχι μόνο ν' αποκλειστεί κάθε σχέση αλλά να επισημανθεί και το ασυμβίβαστο μεταξύ δογματικής διδασκαλίας και δογματισμού. Με άλλα λόγια ο δογματισμός σημαίνει τη νέκρωση κάθε ζωντανής και δημιουργικής γνώσης.  Και η δογματική διδασκαλία είναι η γνώση της αλήθειας που, γινόμενη ελεύθερα αποδεκτή, κινεί τα δημιουργικά νήματα της κοινότητας ενός ολόκληρου λαού και συνάμα, κατά φυσική αναγκαιότητα, ενός ολόκληρου πολιτισμού. (...)

Απεναντίας ο δογματισμός, που στις μέρες μας δεν είναι μόνο θρησκευτικός - ίσως τέτοιος έπαυσε πια να' ναι και να κυριαρχεί καταθλιπτικά - αλλά κυρίως επιστημονικός και πολιτικός, είναι μια ιδεοληψία που επιβάλλει μια άκαμπτη προσωπική στάση του οπαδού, και συνάμα γίνεται η άλογη συγκινησιακή δύναμη πολυπληθών μαζών, ώστε να υιοθετηθούν και να εφαρμοστούν απάνθρωπα μέσα βίαιης κυριαρχίας για την εφαρμογή ιδεών και αποφάσεων με σκοπό πάντοτε την εξυπηρέτηση κάθε είδους σκοπιμότητας. (...)

Νίκος Ματσούκας, Δογματική και συμβολική θεολογία Α' : Εισαγωγή στη θεολογική γνωσιολογία, β' έκδοση, εκδόσεις Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 1990, σελ. 20-21.

Ανθολόγιον 243: Νίκος Ματσούκας

(...) τα δόγματα στην Εκκλησία δεν είναι τίποτα άλλο παρά η διδαχή της για το ίδιο περιεχόμενο της ζωής της, για το ίδιο το νόημα των ποικίλων μνημείων της, που γίνονται και μνημεία του πολιτισμού. Επομένως εδώ δεν πρόκειται για μια άνωθεν αξιωματική ή εξουσιαστική επιβολή μιας άποψης ως αληθινής, ώστε με αυτή να συμμορφώνεται ένας ολόκληρος ζωντανός οργανισμός, ένα ολόκληρο σώμα. Απεναντίας, αυτό που είναι σαρκωμένο στη ζωή μιας πάντοτε πορευόμενης στην ιστορία κοινότητας, γίνεται διδαχή, υπόμνημα, δείκτης, όρος, διδασκαλία, και λέγεται δόγμα. Κατά συνέπεια είναι άρρηκτος ο δεσμός μεταξύ της σαρκωμένης αλήθειας που ζει και του δόγματος ή της δογματικής διδασκαλίας. (...)

Νίκος Ματσούκας, Δογματική και συμβολική θεολογία Α' : Εισαγωγή στη θεολογική γνωσιολογία, β' έκδοση, εκδόσεις Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 1990,σελ. 19-20.

Αύρα λεπτή

εικόνα: saint.gr

καὶ εἶπεν Ηλιου Ζηλῶν ἐζήλωκα τῷ κυρίῳ παντοκράτορι, ὅτι ἐγκατέλιπόν σε οἱ υἱοὶ Ισραηλ· τὰ θυσιαστήριά σου κατέσκαψαν καὶ τοὺς προφήτας σου ἀπέκτειναν ἐν ῥομφαίᾳ, καὶ ὑπολέλειμμαι ἐγὼ μονώτατος, καὶ ζητοῦσι τὴν ψυχήν μου λαβεῖν αὐτήν. 

καὶ εἶπεν Ἐξελεύσῃ αὔριον καὶ στήσῃ ἐνώπιον κυρίου ἐν τῷ ὄρει· ἰδοὺ παρελεύσεται κύριος. καὶ πνεῦμα μέγα κραταιὸν διαλῦον ὄρη καὶ συντρῖβον πέτρας ἐνώπιον κυρίου, οὐκ ἐν τῷ πνεύματι κύριος· καὶ μετὰ τὸ πνεῦμα συσσεισμός, οὐκ ἐν τῷ συσσεισμῷ κύριος· 

καὶ μετὰ τὸν συσσεισμὸν πῦρ, οὐκ ἐν τῷ πυρὶ κύριος· καὶ μετὰ τὸ πῦρ φωνὴ αὔρας λεπτῆς, κακεῖ κύριος.

(Γ' Βασιλειῶν 19,1ο-12 στην κριτική εκδ. Ralfs )

Παρακάτω παραθέτουμε ένα μικρό απόσπασμα του αείμνηστου Νίκου Ματσούκα από τον πρόλογο του βιβλίου του Πολιτισμός αύρας λεπτής:

Μια από τις συναρπαστικότερες θεοφάνειες της Π. Διαθήκης είναι η φανέρωση της θείας δόξας στον Ηλία Θεσβίτη ως φωνή αύρας λεπτής πάνω στο όρος Χωρήβ, ύστερα από την άγρια σύγκρουση του προφήτη με τους ψευδοπροφήτες του Βάαλ. Προηγουμένως μήτε στον άνεμο μήτε στο σεισμό μήτε στη φωτιά έκανε αισθητή την παρουσία του ο Θεός. Ωστόσο με την εμπειρία μας γνωρίζουμε ότι η αποκάλυψη του Θεού στην κτίση και στην ιστορία είναι μια πορεία ωδίνουσα. Πορεία σημαίνει ανοιχτούς ορίζοντες και συνεχή αναμονή για κάτι καινούριο. Προσωπικά δεν έχω καμιά αντίρρηση στη θέση του τεχνικού όρου πορεία να βάλω τον όρο εσχατολογία υπό τη βασική προπόθεση ότι η εσχατολογία θα είναι όχι μόνο ιστορική αλλά και κτισιολογική. Λιγάκι καθυστερημένα, όμως τελικά φαίνεται ν' ανακαλύπτουν οι περι ων ο λόγος θεολόγοι και την κτίση στα κείμενα της Αγίας Γραφής και της περαιτέρω παράδοσης.

Πάντως είναι ανάγκη να διευκρινιστεί με έμφαση ότι τούτη η ωδίνουσα πορεία αφορά τους ανθρώπους, τους αποδέκτες της αποκάλυψης μέσα σ όλες τις σχέσεις του κόσμου τούτου· και επιπλέον ότι αποκάλυψη σημαίνει όχι μόνο διδαχή αλλά πρωτίστως παροχή ζωής. Έτσι σ αυτή την (εσχατολογική) πορεία, ενώ κατά τις προϋποθέσεις του κατ' εικόνα και του καθ' ομοίωσιν ο άνθρωπος μαζί με την κτίση πάσχει και δοξάζεται, ο Θεός είναι η λεπτή αύρα. Σε τούτο το δράμα της ιστορίας, λοιπόν, τι άλλο είναι για μας τους ανθρώπους τούτη η λεπτή αύρα παρά ο πολιτισμός που δημιουργούμε;

Νίκου Ματσούκα, Πολιτισμός αύρας λεπτής, εκδ. Το Παλίμψηστον, Θεσσαλονίκη 2000, σελ. 5-6.

Ανθολόγιον 26: Νίκος Ματσούκας

Η θεωρητική περιγραφή των αΐδιων σχέσεων των προσώπων της Αγίας Τριάδας καθεαυτής και σε σχέση με την ιστορία της θείας οικονομίας, μέσα στην εκκλησία ποτέ δεν απομονώθηκε από τη δοξολογική και λειτουργική ζωή(...)

 Ουσία και φύση καθιερώθηκαν ως ταυτόσημες έννοιες που σημαίνουν μια και την ίδια κοινή πραγματικότητα. Πρόσωπο και υπόσταση επίσης καθιερώθηκαν ως ταυτόσημες έννοιες και σημαίνουν το ιδιαίτερο πράγμα, την ιδιαιτερότητα ως ατομικότητα. Αυτές οι καθιερώσεις στο χώρο των θεολογικών συζητήσεων δεν ήταν αυτονόητες, μα ακολούθησαν μακρά εξέλιξη, ώσπου να πάρουν την τελική τυποποίηση τους.

Η αΐδια σχέση των τριών προσώπων ή υποστάσεων αποσαφηνίζεται με τρεις βασικές προϋποθέσεις· αίτιο του τρόπου ύπαρξης της Τριάδας καθεαυτής είναι μόνο ο Πατέρας, ο οποίος γεννά τον Υιό και εκπορεύει το Άγιο Πνεύμα. Οι τρεις υποστάσεις υπάρχουν συναΐδια στην έκφανση της μιας ουσίας. Με άλλα λόγια υπάρχει 1)ένα αίτιο, 2)ταυτότητα ουσίας (τα πρόσωπα είναι ομοούσια) και 3) διάκριση των υποστάσεων. Εδώ πρέπει να τονιστεί ότι η διάκριση δεν σημαίνει διαίρεση κατά τα δεδομένα της κτιστής πραγματικότητας· στη θεολογική γλώσσα λέγεται ετερότητα. Έτσι το μοναδικό αίτιο, η ταυτότητα της ουσίας και η ετερότητα των προσώπων κάνουν την τρισυπόστατη μονάδα. Ο τριαδικός Θεός είναι μονάδα, γιατί υπάρχει ένα αίτιο και μια ουσία· και είναι τριαδικός κατά τις υποστάσεις, γιατί υπάρχει η ετερότητα των υποστάσεων. Έτσι ο Πατέρας είναι αγέννητος, ο Υιός γεννητός και το Άγιο Πνεύμα εκπορευτό ή πρόβλημα κατά τον Γρηγόριο το Θεολόγο (PG35,1221B/PG36,70C). Οι ιδιότητες αυτές λέγονται υποστατικά προσόντα και είναι μεταξύ τους αμεταβίβαστες και ακοινώνητες· κάθε ιδιαίτερο προσόν ανήκει στην ιδιαίτερη υπόσταση, και μονάχα υπάρχει η ετερότητα των υποστάσεων(...). Οι υποστάσεις όμως, ως ομοούσιες και άκτιστες, κοινωνούν κατά την ταυτότητα ή την κοινότητα της μιας ουσίας.

Νίκου Ματσούκα(1934 - 2006), Δογματική και συμβολική θεολογία Β, Θεσσαλονίκη 1992, εκδ. Πουρναρά, αποσπάσματα από σελ.89-93.

Νίκου Ματσούκα : Η έκφραση της ενότητας στον ορθόδοξο χώρο

Το διαβάσαμε προ ημερών στον Αναστάσιο και το μεταφέρουμε μια και πρόκειται για ένα από τα δυνατά κείμενα του αειμνήστου Ν. Ματσούκα:

Ορθόδοξοι και ετερόδοξοι δείχνουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τα προβλήματα και τη φύση αυτών που κάθε τόσο αντιμετωπίζει η ορθόδοξη Εκκλησία, επιδιώκοντας να παραμερίσει τις επιμέρους αναφυόμενες εθνικές διαφορές και τις υπερβάσεις των δικαιοδοσιών, προκειμένου η ενότητα των αυτοκέφαλων εκκλησιών να αποτελεί αμετακίνητη πραγματικότητα. Οι απόψεις των θεολόγων ποικίλουν, αλλά και οι πιο ακραίοι στις απόψεις τους...δεν παραγνωρίζουν το γεγονός ότι η ενότητα στην πίστη και στην αγάπη μεταξύ των αυτοκέφαλων εκκλησιών δεν κλονίζεται επικίνδυνα. Κατά τον Ernst Benz άλλωστε τα αδύνατα σημεία της Ορθόδοξης Εκκλησίας, όπως είναι οι πολιτικές πιέσεις στις επιμέρους επικράτειες, ο εθνικισμός και οι διεκδικήσεις στην περιοχή της δικαιοδοσίας, δεν αποτελούν ανυπέρβλητες δυσχέρειες που μπορούν να προξενήσουν ανεπανόρθωτη βλάβη την ενότητά της. Γι’ αυτό ακριβώς οι αυτοκέφαλες εκκλησίες της Ορθοδοξίας για τον Προτεσταντισμό αποτελούν εμφανή δείγματα ενότητας και συνέχειας, πράγμα που μπορεί να τον ωφελήσει στην προσπάθειά του να αποκτήσει μια τέτοια ενότητα..

Παρ’ όλες τις διαφοροποιήσεις και εντάσεις ανάμεσα στις αυτοκέφαλες εκκλησίες, ο ερευνητής δεν μπορεί να μην αναγνωρίσει το αναντίρρητο γεγονός ότι η ενότητα κατά τη πίστη και την αγάπη δεν αλλοιώνεται σοβαρά από την εξωτερική αυτή φθορά που πρέπει να θεωρηθεί σαν ένα φυσικό αποτέλεσμα της αμαρτωλότητας και της κακοήθειας των ιστορικών πραγμάτων. Η Ορθόδοξη Εκκλησία λοιπόν από την ίδια τη φύση της είναι καθολική και οικουμενική, τη στιγμή που, από τη φύση της σχετικότητας των ιστορικών πραγμάτων, διακρίνεται σε επιμέρους τοπικές δικαιοδοσίες. Έτσι πράγματι αποτελεί ένα φωτεινό παράδειγμα στον κατακερματιζόμενο χωρίς ενότητα Προτεσταντισμό, και στον εγκλωβιζόμενο σε μια συγκεντρωτική ενότητα Ρωμαιοκαθολικισμό. Στη ζωή της Ορθόδοξης Εκκλησίας αντανακλάται το πρότυπο της αρχαίας αποστολικής παράδοσης. Γι’ αυτό ακριβώς η ευθύνη της Ορθοδοξίας απέναντι στην υπόλοιπη χριστιανοσύνη είναι μεγάλη' άλλωστε στην πράξη οφείλει να δείχνει ξεκάθαρα πως όλες οι εντάσεις και οι φθορές δεν μπορούν να βλάψουν την ενότητά της και επομένως το κύρος της παρουσίας και μαρτυρίας της, αρκεί να υπάρχει ενότητα στην πίστη και στην αγάπη. Τότε μονάχα και δίχως κενολογίες και άλλες υποκριτικές εκφράσεις μπορεί να είναι η διάδοχος των τοπικών εκκλησιών της αποστολικής και μεταποστολικής εποχής, γνήσιος φορέας και συνεχιστής της χριστιανικής Αποκάλυψης.

Η αυτοκεφαλοποίηση της Ορθόδοξης Εκκλησίας από το ένα μέρος δημιουργεί και οξύνει την εμπλοκή της σε αμαρτωλές ιστορικές καταστάσεις, και από το άλλο -με το ξεπέρασμα τέτοιων καταστάσεων- προβάλλει την καταξίωση του μυστηρίου της παρουσίας του σαρκωμένου Λόγου μέσα στην κακοήθεια της ιστορίας. Στην ιστορία μιας τέτοιας ενότητας μέσα στον κόσμο της Χριστιανοσύνης είναι πρόθυμη να δεχτεί και τις επικρίσεις ή τις υποδείξεις των άλλων εκκλησιών, μετατρέποντας αυτές σε γόνιμη και αυστηρή αυτοκριτική. Σήμερα κανείς δεν μπορεί να παραβλέψει τις πολιτικές πιέσεις στα εκκλησιαστικά πράγματα, τις εθνικιστικές μικρότητες και "αποκλειστικότητες", όπως και τις διεκδικήσεις στο χώρο των δικαιοδοσιών. Πικρή είναι η γνώση και η πείρα των ορθοδόξων από την ένταση των πατριαρχείων Μόσχας και Κων/λης, κυρίως κατά τη δεκαετία 1950-60, από τις πικρές σχέσεις της Ρωσικής Εκκλησίας προς την Υπερόριο Ρωσική Εκκλησία και από τις διαφοροποιήσεις, που φτάνουν ως την ανεξαρτητοποίηση μερικές φορές, των θεολογικών απόψεων μερικών μερίδων και παρατάξεων μέσα στον ορθόδοξο χώρο. Ωστόσο στη διάρκεια της ιστορίας των αυτοκέφαλων ορθόδοξων εκκλησιών δεν έχουμε πικρές και τόσο σοβαρές εντάσεις που να σημαίνουν τον θάνατο της ενότητας στην πίστη και στην αγάπη. Την κατάσταση αυτή, που δεν είναι πάντοτε αυτονόητη, οφείλει η Ορθόδοξη Εκκλησία να τη διατηρεί μέσα σε φωτιά και δάκρυα.

Νίκου Ματσούκα, "Οικουμενική Κίνηση- ιστορία - θεολογία" εκδ.Πουρνάρα, Θεσ/κη 1986, σσ.228-230.

ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΟΥ ΚΑΚΟΥ

Το πρόβλημα του κακού είναι διαχρονικό. Υπάρχουν "αιώνια" ερωτήματα:

1. Γιατί υπάρχει το κακό;
2. Ποιά η σχέση κακού και Θεού;
3. Γιατί δεν επεμβαίνει ο Θεός για ν' αντιμετωπίσει το πολύτροπο κακό;