Φασμπίντερ και ξερό ψωμί (σχόλιο στην επικαιρότητα)

 Ο Τζίμης Πανούσης, πολύ μπροστά από την εποχή του, σχολιάζει την επικαιρότητα.

Τζίμης Πανούσης - Φασμπίντερ και ξερό ψωμί

https://www.youtube.com/watch?v=5W8U-HWQ9Hg&list=RD5W8U-HWQ9Hg&start_radio=1

ΜΕΤΑΝΕΩΤΕΡΙΚΗ ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΙ ΘΕΟΛΟΓΙΑ

 

[Θερμές ευχαριστίες από καρδιάς οφείλουμε στον εκλεκτό συνάδελφο Γιώργο Διαλυνά, Φυσικό του 3ου Γενικού Λυκείου Ηρακλείου, για την αφόρμηση και την γόνιμη συνεργασία]

Η σχέση φυσικών επιστημών και θεολογίας διαχρονικά έχει περάσει “από σαράντα κύματα”. Μετά από ένα μακρύ διάστημα αμοιβαίας καχυποψίας βρισκόμαστε πλέον στη φάση του διαλόγου και των διακριτών ρόλων[1]. Φυσικώ τω λόγω, δεν έχει διαμορφωθεί ένα consensus ως προς το εν λόγω ζήτημα ούτε καν μεταξύ των θεολόγων. Υπάρχει μια μεγάλη μερίδα θεολόγων που θεωρεί ότι δεν μπορεί να γίνει οποιοδήποτε είδος διαλόγου με τους φορείς των φυσικών επιστημών, ενώ μια άλλη μερίδα θεωρεί θεμιτή την εν λόγω διαδικασία διαλόγου. Όπως είχαμε υποστηρίξει και παλιότερα, όσο κι αν μοιάζει οξύμωρο, η επίκληση στην αυθεντία (γνωσιολογική ή θεολογική, αδιάφορον) δεν αφορά την θεολογία[2]. Αυτή ακριβώς η παραδοχή αφήνει πάντα ανοικτό το περιθώριο διαλόγου θεολογίας και φυσικών επιστημών.

Με δεδομένη την ενδεχομενικότητα και την πιθανοκρατία που κυριαρχεί στους φυσικούς νόμους και την έλλειψη, οντολογικώς και όχι οντικώς, απόλυτου εμμένειας καθίσταται σαφές ότι ο διάλογος αυτός οφείλει να συνεχιστεί. Ο Paul Davies συναφώς τονίζει ότι “η συμπεριφορά των υποατομικών σωματιδίων είναι γενικά απρόβλεπτη”[3].  Από την άλλη πλευρά, η περίπτωση του Paul Dirac είναι ίσως η πλέον χαρακτηριστική: o Dirac προσπάθησε με μαθηματικό τρόπο να συνθέσει τη θεωρία της σχετικότητας του Einstein με την κβαντική θεωρία. Ο Dirac απέδειξε ότι τα ηλεκτρόνια περιστρέφονται με τρόπο das ganz Andere προς την κοινή λογική και τη γεωμετρία[4]. Ωστόσο, όπως έχει επισημάνει ο Davies “η εξίσωση του Dirac είχε μια μυστηριώδη πλευρά. Οι λύσεις της περιέγραφαν σωστά τη συμπεριφορά των κανονικών ηλεκτρονίων, αλλά για κάθε τέτοια λύση υπήρχε και μια άλλη που δεν φαινόταν να αντιστοιχεί σε οτιδήποτε μέσα στο γνωστό φυσικό Σύμπαν”[5]!

Είναι γνωστό, εξάλλου, ότι οι φυσικοί έχουν προ πολλού εγκαταλείψει τον αναγωγισμό στη μελέτη του φυσικού κόσμου[6]. Αυτό διαφαίνεται ιδιαίτερα στην κβαντική θεωρία, στον δεύτερο νόμο της θερμοδυναμικής (εντροπία) και στην αρχή της απροσδιοριστίας του Heisenberg. Ορθώς λοιπόν έχει χαρακτηριστεί αυτή ακριβώς η απροσδιοριστία ως “οντολογία του απρόβλεπτου”[7]. Σε αυτό συνηγορεί η γνωστή θέση του Davies ότι “το κβαντικό κύμα είναι κύμα πιθανότητας”[8]. Μόλις που χρειάζεται να επισημανθεί ότι άλλο είναι η πιθανότητα που εκπορεύεται από την αρχή της απροσδιοριστίας και άλλο η τυχαιότητα. Η πρώτη είναι, τουλάχιστον με βάση τα τελευταία δεδομένα της φυσικής επιστήμης, ρεαλιστική και οιονεί ολιστική. Η δεύτερη είναι εν πολλοίς αντιφατική, αναγώγιμη και οιονεί ισοδύναμη με τη μυθική προσέγγιση[9]: προτείνει ως ερμηνεία το τυχαίο και “εκδέχεται το μη νόημα ως νόημα”[10].

Από τα παραπάνω προκύπτει ότι οπωσδήποτε υπάρχει έρμα στον διάλογο θεολογίας και φυσικών επιστημών, που προϋποθέτει τη διαμόρφωση μιας πολυπρισματικής μετα-γνωσιολογίας, την αναζήτηση της κατάλληλης μεθοδολογίας, την κριτική στη μονοδιάστατη πρόσληψη είτε της επιστημονικής είτε της θεολογικής γνώσης προκειμένου να αμβλυνθούν οι αμοιβαίες αντιθέσεις και να φθάσουμε στη δημιουργική σύνθεση. Σε τελική ανάλυση “το επιστημονικό ερώτημα αποτελεί αντικείμενο της θεολογικής σκέψης, διότι συνδέεται με την εσχατολογική προοπτική της ανθρώπινης ζωής”[11].

Ηράκλειο Κρήτης, 4 Μαΐου 2026

Γ. Μ. Βαρδαβάς

_______________________________

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

[1]. Βλ. Γ. Μ. Βαρδαβά, “Θεολογία και φυσικές επιστήμες: από την καχυποψία στη συνύπαρξη”, στο Χριστόφορου Ελ. Αρβανίτη, Θρησκεία και Πολιτικός Φιλελευθερισμός, εκδόσεις Αρμός, Αθήνα 2019, σελ. 243-249 (εδώ: σελ. 243)

[2]. Βλ. Γ. Μ. Βαρδαβά, “Κβαντομηχανική και Θεολογία (Εισαγωγικές σκέψεις)”, https://gmvardavas.wordpress.com/2025/06/14/quan-th/ (Τελευταία πρόσβαση: 4/5/2026)

[3]. Paul Davies, Θεός και μοντέρνα φυσική, εκδόσεις Κάτοπτρον, β’ έκδοση, Αθήνα 2009, σελ. 67.

[4]. Paul Davies, ό.π., σελ. 55-56.

[5]. ό.π., σελ. 56.

[6]. ό.π., σελ. 110.

[7]. Βλ. Χρήστου Γιανναρά, Μετα-νεωτερική μετα-φυσική, εκδόσεις Δόμος, β’ έκδοση, Αθήνα 2005, σελ. 138.

[8]. Βλ. Paul Davies, ό.π., σελ. 176.

[9]. Βλ. Χρήστου Γιανναρά, ό.π.,σελ. 110.

[10]. ό.π., σελ. 108.

[11]. Βλ. Χριστόφορου Ελ. Αρβανίτη, ό.π., σελ. 257.

ΣΧΟΙΝΟΒΑΣΙΑ

 

Ὁ Θεός, ἀνεξαρτήτως τοῦ ἄν «εἶναι» ἤ «δὲν εἶναι», ὑπάρχει. Ταυτίζεται ἐξάπαντος μὲ τὴν ὕπαρξη του καὶ ὄχι μὲ τὴν οὐσία του. Ἄλλο εἶναι τὸ κοινόν, ἄλλο τὸ «ἴδιο» καὶ ἄλλο φυσικὰ τὸ ἴδιον. Ὁ Θεὸς εἶναι πληρούμενη καὶ ἀλληλοπεριχωρούμενη ἀγάπη. Εἶναι «ὁ ὤν, ὁ ἦν καὶ ὁ ἐρχόμενος». Εἶναι «αὔρα λεπτὴ» ἀλλὰ καὶ ἔκπληξη ἐσχατολογική. Εἶναι τὸ ὄντως Ὄν.

Ἡράκλειο Κρήτης, 13 Ἰουνίου 2026

Γ. Μ. Βαρδαβᾶς

Γραφικότητες μέσω ΑΙ

Κι εμένα με ενόχλησε η υπέρμετρη αύξηση στους μισθούς των Αρχιερέων αλλά δεν προέβην μέσω ΑΙ σε "αντιποίηση αρχής". Μηδέν άγαν!

11/6/2016

Γ.Μ.Β.

Κιτς

Μέχρι πότε θα απασχολεί κάποιους αυτό το κιτς πανυγηράκι της Eurovision;

Και, επίσης, για ποιο λόγο να πληρώνει ο Έλληνας φορολογούμενος την κάθε κιτς ανοησία;

16/5/2026

Γ.Μ.Β.

Μνήμη Αντώνη Βαλεργάκη

[Δημοσιεύθηκε στο ηλεκτρονικό περιοδικό Φρέαρ στις 10/5/2026]

Ονειρεύτηκα ότι έβλεπα έναν εφιάλτη.

Ξύπνησα μέσα στο όνειρο ξανά και ξανά.

Αυτός ήταν ο εφιάλτης: η επανάληψη.

Πέτρος Π. Θεοδωρίδης

Ι.

Ο Αντώνης ήταν ανέκαθεν φιλότιμος, γενναιόδωρος και δοτικός, ένας διανοούμενος που «δεν ήθελε να φαίνεται», όχι από έλλειψη αυτοπεποίθησης αλλά επειδή γνώριζε ότι τα γράμματα θέλουν να έχει κανείς και ολίγη ταπεινοφροσύνη. Πάντα καίριος και απαιτητικός στα διαβάσματά του, στις μουσικές και κινηματογραφικές επιλογές του. Είχε βαθύτατη παιδεία και το χάρισμα να θυμάται και να κατανοεί σε απόλυτο βαθμό αυτά που διάβαζε. Πάνω απ’ όλα όμως ήταν δάσκαλος με μεγάλη μεταδοτικότητα, προσήνεια και ευγένεια. Τον συνάντησα για πρώτη φορά το 2006 στο Μουσικό Σχολείο Ηρακλείου και αμέσως συνειδητοποίησα ότι μας ενώνουν πολλά. Η παρέα μαζί του ήταν μια διαρκής μαθητεία: από αυτόν άκουσα για τον Αγκάμπεν, για τον Ζίζεκ, για τη φιλοσοφία της γλώσσας, για τον Μπένγιαμιν, για την αρνητική διαλεκτική και την κριτική θεωρία, για τον Χάμπερμας, τον Ρώλς και τον Ντεριντά. Αργότερα στο 3ο Γενικό Λύκειο Ηρακλείου είχα την ευκαιρία να τον γνωρίσω και στο ανθρώπινο επίπεδο. Εκεί κατάλαβα ότι ο Αντώνης ήταν ένας από μας: ένας απλός άνθρωπος που τον απασχολούσαν όλες οι μέριμνες και τα βάσανα της καθημερινότητας. Μοιραζόμασταν συχνά τις ίδιες αγωνίες και ανησυχίες για τα καθημερινά: πώς θα ανταποκριθούμε στις υποχρεώσεις μας με το γλίσχρο μισθό μας, πώς θα βγάλουμε το δεκαπενθήμερο, πώς θα πληρώσουμε τη ΔΕΗ, πώς θα εξοικονομήσουμε χρήματα για ν’ αγοράσουμε κανένα βιβλίο. Ο κοινός μας φόβος, το συζητούσαμε πολλές φορές, ήταν να μην μας αφήσει πουθενά το αυτοκίνητο!

ΙΙ.

Ο Αντώνης αναγνώριζε το απαράμιλλο κάλλος της εκκλησιαστικής ποίησης. Σχεδιάζαμε μάλιστα μελλοντικά να κάνουμε ένα σχετικό διαθεματικό μάθημα. Δυστυχώς δεν προλάβαμε. Πέρυσι μου είχε ζητήσει να κάνουμε μαζί ένα μάθημα στη Γ’ Λυκείου. Μου πρότεινε να παρουσιάσω το βιβλίο Ισχύς νόμου του Ντεριντά. Το μάθημα κύλησε εξαιρετικά χάρη στο ζήλο, τη μεταδοτικότητα και τα αναρίφνητα χαρίσματά του. Του είχα από τότε, αθέλητα θαρρείς, αφιερώσει την εισήγησή μου.

Αντώνη, θα μείνεις για πάντα αλησμόνητος στους μαθητές και τους συναδέλφους σου.

Ηράκλειο Κρήτης, 5 Μαΐου 2026

Γ. Μ. Βαρδαβάς

Οι αναθέσεις μαθημάτων Γυμνασίου και Λυκείου για το νέο σχολικό έτος - Πρώτη ανάθεση το "εναλλακτικό" μάθημα της Ηθικής στους θεολόγους

 

Ανακοινώθηκαν από το ΥΠΑΙΘΑ οι αναθέσεις μαθημάτων Γυμνασίου και Λυκείου για το νέο σχολικό έτος. Ως προς το οιονεί "εναλλακτικό" μάθημα της "Ηθικής", που θα προσφέρεται στους απαλλασσόμενους από το μάθημα των Θρησκευτικών από το νέο σχολικό έτος, εφόσον συμπληρωθεί ο απαιτούμενος αριθμός μαθητών (αναμένεται να είναι 10 ανά τάξη), ισχύουν τα εξής: οι θεολόγοι θα το έχουν πρώτη ανάθεση, οι φιλόλογοι, οι ΜΙΘΕ και οι κοινωνικοί επιστήμονες δεύτερη ανάθεση. Αναμενόμενες οι αναθέσεις. Εξακολουθώ να φρονώ ότι πρόκειται για πολύ αρνητική εξέλιξη για το μάθημα των Θρησκευτικών παρά το οιονεί win - win.

***

Δείτε τις αναθέσεις εδώ:

https://www.esos.gr/arthra/98853/anatheseis-mathimaton-gymnasioy-kai-genikoy-lykeioy-i-nea-apofasi

Bauman και Ζουμπουλάκης

 

Το διάβασα κι εγώ το άρθρο του Σταύρου Ζουμπουλάκη στην "Καθημερινή" του Πάσχα. Εκείνο που αναρωτιέμαι είναι το εξής: Προς τι η γνωστοποίηση ενός "ατοπήματος" του Bauman και μάλιστα αναδρομικά; Προσωπικά εκτιμώ τόσο πολύ τη σκέψη του μέγιστου Bauman, που όλα αυτά μου μοιάζουν αμελητέα.

Το μάθημα των Θρησκευτικών παραμένει υποχρεωτικό

 

Δημοσιεύθηκαν εσχάτως τα ΦΕΚ για τα ωρολόγια προγράμματα Γυμνασίου και Λυκείου. Παρά την εσκεμμένη, κατά τη γνώμη μας, αστοχία και τον οιονεί υφέρποντα "ανταγωνισμό" με το δήθεν "εναλλακτικό" μάθημα της "Ηθικής", οφείλουμε να επισημάνουμε ότι το μάθημα των Θρησκευτικών παραμένει υποχρεωτικό για όλους τους μαθητές, με την προβλεπόμενη από τον νόμο δυνατότητα εξαίρεσης. Όσοι μαθητές εξαιρούνται από το μάθημα των Θρησκευτικών δύνανται, εφόσον συμπληρωθεί ο απαραίτητος αριθμός για να συγκροτηθεί τμήμα, ήτοι 10 μαθητές ανά τάξη, να παρακολουθούν το νεοσύστατο μάθημα της "Ηθικής". Η διατύπωση του ΦΕΚ "Θρησκευτικά / Ηθική" είναι 100% προβληματική και χρήζει διορθώσεως. Ο λόγος είναι ο ακόλουθος: κάποιος που δεν γνωρίζει τα εκπαιδευτικά και τη σχετική νομοθεσία, αυτομάτως θα θεωρήσει ότι προσφέρονται και τα δυο μαθήματα "κατ' επιλογήν", κάτι που προφανώς είναι εσφαλμένο για τους λόγους που αναπτύξαμε παραπάνω. Προσέτι, το νεοσυσταθέν μάθημα δεν είναι σε καμία περίπτωση "ισότιμο" πολλώ δε μάλλον "εναλλακτικό", όπως επιτάσσει το ΣτΕ. Πρόκειται ουσιαστικά, όπως τουλάχιστον προκύπτει από τα δημοσιευθέντα ΠΣ, για μάθημα κανονιστικής ηθικής και δεξιοτήτων και όχι φιλοσοφικής ηθικής και κατά συνέπεια ο χαρακτηρισμός "εναλλακτικό" δεν βρίσκει πεδίο εφαρμογής. Τοσαύτα για να μπουν κάποια πράγματα στη θέση τους.

Ηράκλειο Κρήτης, 25/4/2026

Γ.Μ.Βαρδαβάς

"Καθαρά χέρια" (σχόλιο στην επικαιρότητα)

 

Η διάκριση θεσμού και χαρίσματος δεν βρίσκει πεδίο εφαρμογής μόνο στη θεολογία. Και ο νοών νοείτω!

24/4/2026

Γ.Μ.Β.

Ο Χρυσόστομος Σταμούλης (1964-2025) για τη θεολογία τάσεων

Είχε απόλυτο δίκιο ο αείμνηστος Καθηγητής της Θεολογικής Σχολής του ΑΠΘ Χρυσόστομος Σταμούλης όταν από πολύ νωρίς επισήμανε ότι στη χώρα μας δεν μπορούμε να αποφύγουμε μια θεολογία τάσεων. Ο σοφός δάσκαλος αναζητούσε διαρκώς μέσα από το πολύπλευρο έργο του, αλλά φευ επί ματαίω, τη χρυσή τομή, τη δημιουργική σύνθεση. Είναι αναντίλεκτο ότι άφησε σπουδαία παρακαταθήκη υψηλού θεολογικού στοχασμού.

Αιωνία του η μνήμη.

Ηράκλειο Κρήτης, 18 Απριλίου 2026

Γ.Μ.Β.

Θεολογική επισήμανση

Ἄλλο εἶναι τὸ "κοινὸς" καὶ ἄλλο τὸ "ἴδιος". Τὸ "ἴδιος" ἐμφαίνει τὸ "ὅμοιο", ἐνῶ τὸ "κοινὸς" τὸ "ὁμοῦ". Στὴ θεολογία εἶναι ἀπαραίτητη ἡ ἀκρίβεια.

Ἡράκλειο Κρήτης, 16 Ἀπριλίου 2026

Γ.Μ.Βαρδαβᾶς

Ἀπὸ Θεοῦ ἄρξασθε

 

Ἀπὸ Θεοῦ ἄρξασθε

νυχθημερὸν γρηγορεῖτε

τὸν Κύριον ὑμνεῖτε

καὶ ὑπερυψοῦτε εἰς πάντας

τοὺς αἰῶνας.

15/4/2026

Γ.Μ.Β.

ΧΩΡΙΣ ΑΝΑΣΤΑΣΗ

Αναφέρει σε ένα βιβλίο του ο αείμνηστος Καθηγητής της Θεολογικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών Παναγιώτης Ανδριόπουλος την ακόλουθη ρήση του Heinrich Schlier: χωρίς Ανάσταση οι πιστοί θα ήταν «τραγικοί απατημένοι απατεώνες».

10/4/2026

Γ.Μ.Β.

Εφαρμοσμένη Ποιμαντική

Άκουσα αίφνης σήμερα, κατά τη διάρκεια της Θείας Λειτουργίας σε μια μικρή ενορία στην παλιά επαρχία Μονοφατσίου (ανατολική Μεσαρά, κατά τον αείμνηστο Χριστόφορο Λιοντάκη), την εξής επίκληση εκ μέρους του ιερέως: "Ὑπὲρ τῆς καταπαύσεως τοῦ πολέμου εἰς τὴν Μέσην Ἀνατολὴν καὶ εἰς ἅπασαν τὴν οἰκουμένην".

Πρόκειται, παρά την απλότητα της (ή μάλλον εξαιτίας της), για ποιμαντική μέριμνα ουσίας.

Γένοιτο!

Εικονικά και ανεικονικά μπερδέματα

Οι εικονομάχοι στο Βυζάντιο ως γνωστόν χαρακτήριζαν τις εικόνες "επιτήδευμα του ανεπιτηδεύτου". Εδώ ακριβώς έχουμε ένα περίεργο παράδοξο: σύγχρονοι εικονολάτρες καθίστανται a priori φανατικοί θιασώτες θεοκρατικών τυράννων, οίτινες, εντούτοις, υποστηρίζουν εξ επόψεως θρησκευτικής την...ανεικονικότητα!

Αφορισμός

Κάθε λυσιτελής κριτική προϋποθέτει την αυτοκριτική.

14/3/2026

Γ. Μ. Βαρδαβάς

Σκευή

Η σκέψη για να συγκροτηθεί, να αποτυπωθεί και να παγιωθεί εν γένει προϋποθέτει σκευή ισχυρή (γνωστική και αναγνωστική), μέγιστο μόχθο πνευματικό και μετοχή προσωπική – όχι μόχλευση τύπου ΤΝ. Άλλο είναι η ουσία και άλλο η ευκολία που απολήγει στην ακηδία, τη φυγοπονία και την οιονεί λοβοτομή εν τέλει.

26/2/2026

Γ.Μ.Β.

Εφιάλτης

 

Κυνισμός, κομφορμισμός, αμετροέπεια, χυδαιότητα. Ο εφιάλτης ενός perpetuum mobile παροντισμού.

15/11/2025

Γ.Μ.Β.

ΠΕΡΙ ΘΕΟΛΟΓΙΚΗΣ ΓΝΩΜΗΣ

Σεβαστή βεβαίως η θεολογική γνώμη αλλά, ως γνωστόν, δεν είναι δεσμευτική για την εκκλησία. Άλλο όμως είναι, σε κάθε περίπτωση, η θεολογική γνώμη και άλλο η ιδιωτική θεολογία ή η θεολογία της “ατάκας” και του “γούστου”. Κάποια στιγμή πρέπει να γίνει κατανοητό ότι στην ορθοδοξία δεν ισχύει ούτε το sola scriptura, ούτε, η κατά το δοκούν, υποκειμενική ερμηνεία των πάντων. Το γεγονός ότι δεν υπάρχει δογματικό κώλυμα για κάποιο θεολογικό ζήτημα ουδόλως δεν σημαίνει ότι θα πρέπει να παραθεωρηθεί μια μακρόχρονη παράδοση χάριν ενός κακώς νοούμενου δήθεν “εκσυγχρονισμού” ή για να γίνει μια θεολογική γνώμη “αρεστή” στον κόσμο. Στο σημείο αυτό η σχολή της Φραγκφούρτης και πιο συγκεκριμένα ο Μαρκούζε βάζει σε όλους μας τα γυαλιά: “Έκσυγχρονισμός χωρίς παράδοση συνιστά ολοκληρωτισμό”.

Ηράκλειο, 26 Σεπτεμβρίου 2025

Γ.Μ.Βαρδαβάς