Ανθολόγιον 370: Κώστας Μαυρουδής

 

[...] Η απόκλιση είναι το αντίδοτο στην απροσωπία. [...]


Κώστας Μαυρουδής, Ο Χ. είπε - Πεζά κείμενα, εκδόσεις Κίχλη, Αθήνα 2026, σελ. 56.

Ευδία αναγνωστική

(Για το βιβλίο του Αντώνη Ν. Παπαβασιλείου Λόγια ριζωμένα, εκδόσεις manifesto, Αθήνα 2017)

Αντώνης Ν. Παπαβασιλείου, Λόγια ριζωμένα, εκδόσεις manifesto, Αθήνα 2017, ISBN: 978-960-9570-55-8.

Eίναι πολλές οι φορές και διάφορες οι αιτίες που οδηγείται κανείς σε αναγνωστική αγρανάπαυση. Αποτελεί βασική αρχή μου, τα καλοκαίρια ειδικά, να αποφεύγω το διεκπεραιωτικό διάβασμα, δοθέντος του γεγονότος ότι ένας τέτοιος κίνδυνος είναι, τω όντι, υπαρκτός. Ωστόσο, παρόλα αυτά, κάθε χρόνο σχεδόν το ξεχνάω και επαναλαμβάνω τα ίδια λάθη. Την ώρα ακριβώς που φτάνω στο τέλμα θυμάμαι ως deus ex machina τη λογοτεχνία. Είναι αυτό που πολύ ωραία λέει ο Αντώνης Ν. Παπαβασιλείου στο εξαιρετικό βιβλίο του Λόγια ριζωμένα (εκδόσεις manifesto, Αθήνα 2017): «Η λιακάδα κέρδισε 1-0» (σελ. 85). Αναγνωστική ευδία λοιπόν για μένα και πύρρειος νίκη! Αλλά νομίζω περιττεύουν οι αυτοαναφορικές προσεγγίσεις. Το βιβλίο του Αντώνη N. Παπαβασιλείου κερδίζει τον αναγνώστη όχι μόνο λόγω της περιγραφικής δεινότητας και της ιδιαίτερης μαστορικής του συγγραφέα αλλά κυρίως για έναν άλλο λόγο: διαθέτει και κομίζει ταυτότητα. Κι αυτό είναι ιδιαίτατα σημαντικό στους πονηρούς και λίαν μεταμοντέρνους καιρούς μας, όπου ο άκρατος σχετικισμός κυριαρχεί. Μικρά κείμενα γεμάτα ενέργεια, ζωντάνια, ζείδωρα και αγαπητικά. Οι οφειλές του συγγραφέα πολλές αλλά καμία δεν ξεχνά και όλες τις τιμά. Λέει κάπου πολύ χαρακτηριστικά: «Νέα βιβλία (…) πιάσαν τη γωνιά τους, απαιτητικοί δανειστές χαράς. Τέτοια χρέη μάλιστα(…)» (σελ. 52). Η μαθητεία στον κυρ-Αλέξανδρο ανεξάλειπτα απτή σε κάθε σελίδα. Η ορθοδοξία παρούσα φανερώς αλλά και ιεροκρυφίως. Ο χρόνος, η αλήθεια, η νήψη, το όμορφο περιβάλλον της μακεδονικής επαρχίας, τα βιβλία, η ανάγνωση, η ιδιαίτερα αγαπητή στον συγγραφέα αγγλική λογοτεχνία, η ποίηση και ο στοχασμός παρελαύνουν αρμονικά. Ο συγγραφέας προφανώς δεν ξεχνά την περίφημη ρήση του Σεφέρη πως «(…)ο άνθρωπος έχει ρίζες, κι όταν τις κόψουν πονεί, βιολογικά, όπως όταν τον ακρωτηριάσουν(…)» (Δοκιμές, τόμος Β’, 8η έκδοση, εκδόσεις Ίκαρος, Αθήνα 2003, σελ. 176). Νομίζω ότι και η σεφερική επιλογή του τίτλου του βιβλίου διόλου δεν είναι τυχαία. Ή, για να κλείσω αυτό το σύντομο σημείωμα, με τα λόγια του συγγραφέα: «Σχίστηκε το λιθάρι του χρόνου, του άτιμου, και φάνηκε η ψίχα της αλήθειας» (σελ. 67).

Απείρανθος Νάξου, 7 Αυγούστου 2026

Γ. Μ. Βαρδαβάς

https://vardavas.wordpress.com/2026/08/07/evdia-ant-pap/

"Βρίκελοι": το νέο βιβλίο του Γιώργου Χωματηνού

 

Γιώργος Χωματηνός, Βρίκελοι, εκδόσεις Κίχλη, Αθήνα 2026, ISBN: 978-618-5976-12-5.

Σ’ ένα μικρό κι αχαρτογράφητο χωριό, που το εξουσιάζει ένας αιμοσταγής δεκατριάχρονος τύραννος, καταφθάνει στην καρδιά της Σαρακοστής μια βοϊδάμαξα χωρίς οδηγό, φορτωμένη μ’ ένα μαρμάρινο φέρετρο. Την ακολουθεί ένα σαραβαλιασμένο καμιόνι που μεταφέρει έναν αλλόκοτο θίασο. Για τους χωρικούς η έλευση της άμαξας μοιάζει να εκπληρώνει μια παλιά προφητεία· κανείς, όμως, δεν γνωρίζει –ούτε μπορεί να φανταστεί– το περιεχόμενο του φορτίου της.

Ένα σκοτεινό μυθιστόρημα, στη μεθόριο μοντέρνου και μεταμοντέρνου, που εκκινεί από έναν μυθικό μικρόκοσμο για να φτάσει στους δρόμους της Κυψέλης του σήμερα· μια ιδιότυπη τραγωδία, στην οποία θρύλοι και τελετουργίες της λαϊκής παράδοσης συνυφαίνονται με μοτίβα και αντηχήσεις της ελληνικής λογοτεχνίας, φωτίζοντας τις αντιφάσεις, τα αδιέξοδα και τις εκκρεμότητες της σύγχρονης νεοελληνικής εμπειρίας.

 

https://kichli.com/book/brikeloi/

Ανθολόγιον 352: Φίλιππος Βασιλόγιαννης

[...] Και κινούσαν αφώτιγα μη χάσει το Σχολείο,

και πηγαίναν στα ξωκλήσια, γιατ' είχαν

λειτουργία ('διωτική), κ' εκείνος πήγαινε στο

Σχολαρχείο με τα πόδια, δυ' ώρες δρόμο,

ξυπόλητος [...]

Φ. Κ. Β., σωρείτης εκδόσεις Στιγμός, Αθήνα 2024, σελ΄. ρ'.

Ανθολόγιον 351: Θανάσης Βαλτινός

 

(…) Υπάρχουν άνθρωποι που δεν αγαπήθηκαν ποτέ. Υπάρχουν άνθρωποι ικανοί μόνο να βγάζουν λεφτά και τίποτ’ άλλο. Είν’ ένα ταλέντο κι αυτό. Ένα άδειο μεν, αλλά οπωσδήποτε ένα ταλέντο. (…)

Θανάσης Βαλτινός, Ημερολόγιο της Αλοννήσου, τρίτη έκδοση, εκδόσεις Εστία, Αθήνα 2022, σελ. 33.

https://vardavas.wordpress.com/2025/09/02/th-valtinos-allonisos/

Ανθολόγιον 350: Χρήστος Βακαλόπουλος

[...] Η Ευρώπη είναι ανθρωποκεντρική με λανθασμένο τρόπο, κλείνει τα μάτια μπροστά στο θάνατο. [...]

Χρήστος Βακαλόπουλος, Οι Πτυχιούχοι, εκδόσεις Εστία, 4η έκδοση, Αθήνα 2024, σελ. 134.

Ανθολόγιον 349: Χρήστος Βακαλόπουλος

 

[...] είχε μαοϊκή έκφραση στο πρόσωπο και προσπαθούσε να κρύψει το ότι έμενε στη Μαρασλή [...]

Χρήστος Βακαλόπουλος, Οι Πτυχιούχοι, εκδόσεις Εστία, 4η έκδοση, Αθήνα 2024, σελ. 59.

Ανθολόγιον 348: J. Roth

[...] Κι όλα τον γέμιζαν ευτυχία και φρίκη συνάμα.[...]

J. Roth, Οι εκατό μέρες, μετάφραση: Μαρία Αγγελίδου, εκδόσεις Άγρα, Αθήνα 2020, σελ. 24.

Ανθολόγιον 345: Αλέξανδρος Σχινάς

[...] Πώς θα υπήρχε κάτι αν δεν υπήρχε; 

[...]Υπάρχω άρα υπάρχει κάτι που υπάρχει. [...]

Αλέξανδρος Σχινάς, Αναφορά περιπτώσεων, εκδόσεις Εστία, Αθήνα 2025, σελ. 14

Ανθολόγιον 342: Αλέξανδρος Σχινάς

[...] Το μέγιστο και το ελάχιστο είναι ίσα. [...]

Αλέξανδρος Σχινάς, Αναφορά περιπτώσεων, εκδόσεις Εστία, Αθήνα 2025, σελ. 86.

Για το σπουδαίο βιβλίο "σωρείτης" του Φίλιππου Κ. Βασιλόγιαννη

 

[Φ.Κ.Β.], σωρείτης, εκδόσεις Στιγμός, Αθήνα 2024, ISBN: 978-618-5640-09-5.

Ι.
σωρείτης: Το βιβλίο της χρονιάς!

https://vardavas.wordpress.com/2024/11/01/sor/

ΙΙ.
Σημειώσεις ενός απλού αναγνώστη (για το βιβλίο του Φίλιππου Κ. Βασιλόγιαννη «σωρείτης»)

https://vardavas.wordpress.com/2025/06/12/sor2/

Ανθολόγιον 341: Σπύρος Γιανναράς

(…) Ἀκηδία σημαίνει πὼς εἶμαι τὸ ὑποκείμενο, μαζὶ καὶ τὸ ἀντικείμενο μιᾶς εγκατάλειψης (…)

Σπύρος Γιανναράς, Με ραμμένη φτέρνα, εκδόσεις Άγρα, Αθήνα 2023, σελ. 236

Το ξεσταύρωμα

πηγή -  φωτό: mygrevena

Στη μνήμη του Ηλία Χ. Παπαδημητρακόπουλου

και της αγαπημένης συμβίας του Νιόβης

Συνομιλώντας με τον Ηλία Παπαδημητρακόπουλο στο σπίτι του, στη Νάουσα της Πάρου, για τα νεκροταφεία της Ελλάδος και τις σχέσεις μεταξύ τους, έγινε αναφορά σε ένα από τα νεκροταφεία του νησιού στις Λεύκες, με τους περίτεχνους σταυρούς και τον πλούτο των διακοσμητικών στοιχείων. Σε έναν σταυρό του κοιμητηρίου από παριανό μάρμαρο, το οποίο έχει τη μοναδική ιδιότητα να εκπέμπει φως σε αντίθεση με τα άλλα μάρμαρα που το αντανακλούν ή το διαχέουν, υπάρχει ανάγλυφο ένα πουλί που τρυγά έναν κρίνο, ως μνεία της αιώνιας ζωής.

Στην τελευταία μετάβασή μου στη Μονή Ιβήρων, όπου εναπόθεσα στο οστεοφυλάκιο της ιεράς μονής τα λείψανα του φίλου μου ζωγράφου Γιάννη Ζήκα, μετά την ανακομιδή του από τα κοιμητήρια της Αναστάσεως της Θεσσαλονίκης, το «ξεσταύρωμα», όπως ονόμαζαν την ανακομιδή οι λαϊκοί άνθρωποι στον τόπο μας πριν από τον πόλεμο, είχα την αίσθηση ότι το εσωτερικό τοπίο του Αγίου Όρους, ο πνευματικός του πυρήνας, μένει αναλλοίωτος, παρά το πλήθος των επισκεπτών και τα πολυάριθμα οχήματα που κυκλοφορούν στους δρόμους που έχουν χαραχτεί. Ότι το Άγιον Όρος παραμένει μια νοητή ναυς που έμφορτη από μνήμες συνεχίζει τον πλου της μέσα στον χρόνο, μέσα στους αιώνες, όντας ταυτοχρόνως έξω από τον χρόνο. Αυτές οι μνήμες είναι που παρέχουν ζωή με περισσή δαψίλεια σε όσους τρέφονται από το πνεύμα του Αγίου Όρους. Κάθε Σάββατο, στο οστεοφυλάκιο της Ιβήρων ψάλλεται επιμνημόσυνος δέηση, στην οποία μνημονεύονται όλα τα ονόματα των αποδημησάντων αδελφών, σαν να μην έχει καθόλου διακοπεί η παρουσία τους στη ζωή της μονής.

Σε μια οδοιπορία στη Μονή Σταυρονικήτα με τον Νίκο Πεντζίκη, είχα μπει στο οστεοφυλάκιο, στο κοιμητήριο της μονής, κι εκείνος, χάριν παιδιάς, έκλεισε την πόρτα την ξύλινη του οστεοφυλακίου και έβαλε από πίσω το μπαστούνι του για να μην μπορώ να βγω. Εμεινα αρκετές στιγμές στο σκοτάδι, στα κατακλείδια της γης, περιτριγυρισμένος από τα λείψανα και τις κάρες των αδελφών της μονής. Kαι θυμήθηκα το περιστατικό που του είχε διηγηθεί ο Στρατής Δούκας, και μου το είχε πει, για τον ερωτισμό που τον κατέκλυσε όταν κατέβηκε στο υπόγειο μιας μεταβυζαντινής εκκλησίας της Καστοριάς όπου φυλάγονταν λείψανα, μετά την κάθοδό του από τις περιπλανήσεις του στις ράχες του Βοΐου που περιγράφει στον «Οδοιπόρο».

Τέτοιες κρύπτες με λείψανα είχα επισκεφτεί κι εγώ σε μεταβυζαντινούς ναούς της πόλης, καθώς εκεί εναποτίθεντο τα οστά των κεκοιμημένων κατά την Τουρκοκρατία. Στον ναό των Ταξιαρχών Καστοριάς, ανοίγοντας την εξώθυρα, βρέθηκα κατευθείαν στον γυναικωνίτη. Το δάπεδο του κυρίως ναού είναι πολύ πιο κάτω απ’ το επίπεδο του δημόσιου δρόμου. Κατεβαίνοντας τις πέτρινες, σκοτεινές σκάλες σε μια εσοχή στην άκρη του δαπέδου, βρέθηκα σε έναν χώρο όπου υπήρχαν κάσες στοιβαγμένες γεμάτες κόκαλα. Μερικές ήταν ανοιχτές, φαίνονταν δύο και τρία κρανία θηκιασμένα μαζί. Ζωγραφισμένες με λουλούδια, είχαν σταυρό ή έγραφαν και το όνομα του ανθρώπου που έζησε. Φεύγοντας άναψα ένα κερί στο τενεκεδένιο κουτί με το χώμα, δίπλα στα λείψανα.

Ως άνθρωποι που ξοδευόμαστε για να αγκαλιάσουμε τη ζωή, πιστεύουμε πως οι νεκροί σιωπούν και θα σιωπούν για πάντα ό,τι κι αν λέμε γι’ αυτούς, με όποιον τρόπο κι αν τους αντιμετωπίζουμε. Ομως αν κάποια στιγμή αισθανθούμε πως οι νεκροί εισέρχονται στη ζωή μας και παρουσιάζονται ως ίσοι προς ίσους, τότε ποια γλώσσα θα μιλήσουμε; Λογαριάζοντας τις νοητές αποστάσεις που καθορίζουν τις ανθρώπινες διάνοιες, καταλαβαίνω πως κινούμαστε ο καθένας σε διαφορετική χρονική τάξη, κι ας ζούμε την ίδια εποχή. Μπορεί να συμπίπτουμε χρονικά, αλλά πόσοι ζουν πραγματικά το παρόν; Πόσοι παραιτούνται από τα σχήματα του παρελθόντος για να υπάρξουν στο νυν και αεί; Ο αγώνας και η προσπάθεια να αποκτήσει κανείς υπόσταση εν τω κόσμω απομακρύνει τη δυνατότητα να αποκτήσει υπόσταση πραγματική. Ο κόσμος ως κτίσμα δεν μπορεί να αυτοπροσδιοριστεί, γι’ αυτό και ο δικός μας προσδιορισμός με αναφορά στον κόσμο δεν έχει νόημα.

Η φράση του Νικολάου Καβάσιλα «Ημείς νικώμεν νικώντων των άλλων» δίνει ένα εντελώς διαφορετικό νόημα στην ύπαρξη. Πέρα από κάθε διεκδίκηση, πέρα από κάθε ανταγωνισμό, πέρα από κάθε αντιπαλότητα, υπάρχει η βεβαιότητα μιας νίκης επί ενός άλλου επιπέδου ζωής, και ο εαυτός μας λαβαίνει μιαν άλλη υπόσταση.

Αναζητώ τον Εαυτό και είναι τα ποτάμια. Γυρεύω το Πρόσωπο και είναι η λίμνη Ορεστιάδα και τα νερά. Η λίμνη, ένδον οφθαλμός, προσφέρει Προσώπου όραση. Δεν ανήκω σ’ αυτούς που τίποτα δεν τους συνέβη, που η ζωή τους είναι αποτέλεσμα γεγονότων εξωτερικών, που δεν έχουν μάτια για να δουν και αφτιά για ν’ ακούσουν. Λόγια νεκυίων ανθίζουν στο στόμα μου, λιθάρια που διψούν λαλιά. Ψάχνω στις κινήσεις του πυθμένα και του βυθού, στα χερσοποτάμια, ποταμολιμναία, λιμναία ιζήματα, τη μορφή που αιώνες εντός μου σμιλεύεται, που στον αιώνα υπάρχει και εκ του τάφου θα ανακληθεί, όταν ακουστεί το νικητήριο σάλπισμα.

Κατά την τελευταία επίσκεψή μου στο κοιμητήριο του Μελισσοχωρίου Θεσσαλονίκης, ανάβοντας τα κεριά και το θυμίαμα που είχα μαζί μου στο μνήμα της Ολγας, μου δημιουργήθηκε η αίσθηση πως ένα μέρος του εαυτού μου συγγενεύει άμεσα με τους πεθαμένους. Φεύγοντας απ’ το κοιμητήριο, είχα την εντύπωση πως οι κινήσεις μου, το φως των κεριών και η οσμή απ’ το θυμίαμα είχαν γίνει αντιληπτά απ’ τους νεκρούς, είχαν συλληφθεί απ’ τις κρυφές τους αισθήσεις.

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΚΟΣΜΑΤΟΠΟΥΛΟΣ

https://mygrevena.gr/%cf%84%ce%bf-%ce%be%ce%b5%cf%83%cf%84%ce%b1%cf%8d%cf%81%cf%89%ce%bc%ce%b1/

Ανθολόγιον 332: Φίλιππος Βασιλόγιαννης

 

(...) κι άλλαζε κάθε βδομάδα αίρεση, γιατ' ήταν τότε μαρξιστής (...)

Φ. Κ. Β., σωρείτης, εκδόσεις Στιγμός, Αθήνα 2024, σελ ρε'.

Διήμερον ἐν Θεσσαλονίκῃ

Κωνσταντίνος Κούκουνας,Διήμερον εν Θεσσαλονίκη, εκδόσεις Historia, Αθήνα 2022, ISBN: 978-618-5227-40-1.

«Διήμερον ἐν Θεσσαλονίκῃ»

Στο θέρος του 2020, ένας μοναχικός ταξιδιώτης από την Νότια Ελλάδα ανεβαίνει στην Θεσσαλονίκη για ένα βιαστικό πέρασμα δύο ημερών. Επωφελείται να περπατήσει μέσα στην ακριβή, σπάνια πόλη, να αντικρύσει τους βυζαντινούς της ναούς.

Είναι αρχές Αυγούστου, η πόλη έχει αδειάσει προσωρινά από τον ντόπιο πληθυσμό της. Ο αφηγητής νοιώθει για λίγο αφεντικό, «κυρίαρχος της λεωφόρου Τσιμισκή». Βλέπει και οράματα μπροστά στα μάτια του, όπως τον όσιο Δαβίδ τον δενδρίτη που φυλάει σκοπιά πάνω στα Κάστρα. Τολμά μάλιστα να κάνει και υποθέσεις για τον βίο του ασκητή:

«Το γραφτό τόν έστησε εδώ στην Άνω Πόλη, στους εξώστες. Παρέα με τα νυχτοπούλια, άγρυπνο φύλακα στα Κάστρα. Πάνω στα άκρα, θα προσφερόταν ωραία η θέα κι εκείνος όρθιος σαν το φανάρι. Οι περίπολοι περνάγαν με ακρίβεια κάτω απ´ τον κορμό της αμυγδαλιάς στις 2.30 τα χαράματα. Βάρβαρο μερίδιο της νύχτας. Αφήναν ένα ξερό παξιμάδι στο κρεμασμένο καλαθάκι, τού λέγαν «την ευχή σου, πάτερ», κι έτσι σπάγαν στα δύο την άχαρη βάρδια. Με το ξημέρωμα θα γυρίζαν σπίτι, κομμάτια από την κούραση. Αυτοί δεν ξέραν από αγιοσύνη και τέτοια, είχαν μέριμνες. Μια οικογένεια τούς περίμενε».

Έπειτα οραματίζεται μία επίσκεψη του αυτοκράτορα στο κέντρο της πόλης, κατά τον 10ο αιώνα μ.Χ. Κόσμος πολύς έχει έρθει για να τον υποδεχθεί μέσα σε πανηγυρικό κλίμα:

«Στην καρδιά των λαϊκών εορτασμών, κοντοκουρεμένοι νέοι, με γυμνασμένο στήθος, κρατάνε δαυλούς σαν καπνογόνα. Κι έτσι φωτίζεται ο αέρας, παρ᾽ όλο που δεν είναι ακόμα νύχτα. Και τα πόδια να σηκώνουν σκόνη, κι αυτή ανέβαινε ψηλά. Ένας τριαντάρης με φουσκωμένα μάγουλα, ιδρωμένος, δεν κουράζεται να βαράει το ταμπούρλο. Μπάμπα-μπούμπα χωρίς σταματημό. Κάποιοι κρυφογελάνε με την κοντόχοντρη φιγούρα ή τα τσουλούφια του, καθώς μάχεται και λαχανιάζει. Μα αφηνιασμένος, αυτός δίνει τον ρυθμό κι οι άλλοι ακολουθάνε. Ενθουσιώδης εξέδρα που τής αρέσει ο αυτοσχεδιασμός, μόλις φτιάξαν ένα πρόχειρο σύνθημα. Τό τραγουδούν κυματιστά, συλλαβή προς συλλαβή. Τούς ακούς να λένε με μια φωνή, σαν βροντερός άνθρωπος:

"Χαίρεις ὁ βασιλεὺς ἡμῶν.

Στέφανος ἰσχύος ἐπὶ τὴν κεφαλὴν αὐτοῦ.

Ὡς τρομερός, ὡς δεινός, ὡς λέων ὀρεγόμενος.

Χαίρε και πάλι χαίρε.

Πολλὰ τὰ ἔτη τῆς δεσποτείας σου!".

Κι εκείνος, σε απάντηση, κουνά το σκήπτρο και τούς χαιρετά. Ύστερα ξαναστέκει για λίγο ακούνητος, περιβεβλημένος τον αστερόεντα μανδύα. Φλόγες, δεν τόν κοιτάμε κατά πρόσωπο, τα μάτια του καίνε. Είναι μονάρχης, δράκοντας».

Στην πρώτη του λογοτεχνική απόπειρα, ο Κωνσταντίνος Κούκουνας ξεκινά να πλέκει ένα εγκώμιο για το πόλισμα της Θεσσαλονίκης. Ναοί και κολώνες της πόλης αποτελούν την αφορμή, το υλικό πάνω στο οποίο χτίζονται αφηγηματικά συνομιλίες του παρόντος με το παρελθόν. Γύρω από τέτοια μνημεία εμφανίζονται φιγούρες που θίγουν τα μεγάλα ζητήματα της ταυτότητας, της σχέσης με την εξουσία, της πίστης σε θεία και ανθρώπινα ιδανικά.

Τι θα πει «ακυρωτική κουλτούρα»;

 Του Δημήτρη Αγγελή 

φωτό: Απείρανθος Νάξου / Γ.Μ.Β. (2024)

[Δημοσιεύθηκε στα "Νέα" (21/8/2024) με τον τίτλο: Να αγκαλιάσουμε τις ευαισθησίες των μειονοτήτων]

Η πρόσφατη δημόσια αντιπαράθεση για τη λογοτεχνική αξία του Μ. Καραγάτση εντάσσεται περισσότερο σε μια συζήτηση επαναξιολόγησης του παρελθόντος ή αναδιάταξης του Κανόνα παρά στο πνεύμα της ακυρωτικής κουλτούρας (cancel culture) ή κουλτούρας καταλογισμού που εκδηλώνεται με βιαιότητα στις ΗΠΑ – χωρίς ευτυχώς να έχει φτάσει ακόμα εδώ. Το να γκρεμίζεις ανδριάντες δουλεμπόρων ή βασανιστών είναι λογικό, αφού κακώς είχαν αξιωθεί τέτοιας τιμής, το να αποκεφαλίζεις όμως αγάλματα του Χριστόφορου Κολόμβου, όπως συνέβη επανειλημμένα μετά τη δολοφονία του Τζορτζ Φλόιντ, συνιστά βίαιη χειρουργική επέμβαση στην ιστορία σου.

Για να το πούμε διαφορετικά: οι ιδέες λ.χ. περί φυσικής ανισότητας των ανθρώπων διατρέχουν ολόκληρη τη δυτική παράδοση: στην αρχαία Αθήνα ελάχιστοι άνθρωποι είχαν δικαιώματα (ελεύθεροι άνδρες μόνο, Αθηναίοι πολίτες), αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι θα πρέπει να κατεδαφίσουμε τον Παρθενώνα και να διαγράψουμε τους τραγικούς συγγραφείς. Ο Τζον Λοκ θεωρούσε ότι Ινδιάνοι και Αφρικανοί δεν είχαν δικαίωμα στην ιδιοκτησία, ο Καντ παρουσίαζε τους Αφρικανούς ως προορισμένους για τη δουλεία, ενώ ο Βολταίρος πίστευε ότι οι Εβραίοι ήταν κατάλοιπα μιας προαδαμιαίας φυλής. Ποιος αμφισβητεί όμως τη συμβολή του Διαφωτισμού στη θεμελίωση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων;

Όσο κι αν την ωραιοποιούμε ως κριτικό εργαλείο των μειονοτήτων (Λορ Μιρά), η πολιτικά μεροληπτική επανανάγνωση της ιστορίας δεν προκύπτει τυχαία. Προϋποθέτει:

α. το τέλος της αυθεντίας. Τίποτα από το παρελθόν δεν περιβάλλεται από ιδιαίτερο κύρος – το αντίθετο: αυθεντία και αδιαφιλονίκητη αντικειμενικότητα έχει μόνο ο σημερινός ορίζοντας νοήματος, το αξιακό αντιφατικό «εμείς», όπως σαρκώνεται ιστορικά στις μέρες μας. Θεωρούμε, δηλαδή, ότι το παρελθόν είναι ένας σιωπηλός κόσμος που στερείται λόγου, αν δεν του τον δώσουμε εμείς.

β. προφανώς, το τέλος κάθε παλαιάς αυθεντίας εδράζεται πάνω στην απίσχναση των ανθρωπιστικών σπουδών και ειδικά στην ελλειμματική αίσθηση της ιστορίας. Η εκ των υστέρων νοηματοδότησή της πάνω στην προκρούστεια κλίνη της σημερινής αξιακής ατζέντας και η ερμηνεία παρελθοντικών γεγονότων σαν να πρόκειται για αποπλαισιωμένες μυθιστορηματικές μυθοπλασίες αγνοεί ότι οι παλαιότερες ηθικές παραδόσεις παραμένουν ριζικά «ασύμμετρες» και «μη μεταφράσιμες» για τη δική μας αντίληψη. Έχει δίκιο ο Πιερ Ροζανβαλόν που παρατηρεί ότι συνιστά αφέλεια και μεταφυσική απλούστευση η αναγωγή των πάντων στα ανθρώπινα δικαιώματα – αυτό δηλαδή που κάνει η κουλτούρα ακύρωσης.

γ. Απέναντι στα ταυτοτικά διακυβεύματα που κυριαρχούν στη δημόσια μεταηθική συζήτηση, επικαλούμαστε συχνά ανίσχυρα κριτήρια, εννοιακά σπαράγματα του παρελθόντος που αποτελούν αποπλαισιωμένα θραύσματα παλαιότερων θεολογικών και τελεολογικών σχημάτων (Άλασντερ Μακιντάιρ). Είναι φυσικό λοιπόν να διαμορφώνονται έτσι περίκλειστες, στρατοπεδικού χαρακτήρα κοινότητες, που επαναπαύονται στην αυτοδικαιωτική ρητορική τους και δεν συνδιαλέγονται μεταξύ τους.

Κάθε επαναστατικό κίνημα, όπως η κουλτούρα ακύρωσης, κρύβει έναν ιακωβινικό ουτοπισμό, δεν διστάζει να λειτουργήσει «τρομοκρατικά» επικαλούμενο την ανθρώπινη πρόοδο. Οι κοινωνίες λειτουργούν με αντιπαραθέσεις, οι οποίες όμως θα πρέπει να καταλήγουν σε συναινέσεις. Οφείλουμε να αγκαλιάσουμε τις ευαισθησίες των μειονοτήτων, με σεβασμό όμως στις επιτεύξεις του παρελθόντος που μας διαμόρφωσαν.

https://www.tanea.gr/print/2024/08/21/opinions/na-agkaliasoume-tis-eyaisthisies-lfton-meionotiton/

Μεταμοντέρνος σχετικισμός

Το χειρότερο χαρακτηριστικό του μεταμοντερνισμού είναι ο άκρατος σχετικισμός. Έχουμε πολλά να δούμε και να ακούσουμε. Τώρα μόλις, κάποιοι αποφάσισαν, για πέντε λεπτά δημοσιότητας, να επικρίνουν τον μέγιστο Χ. Βακαλόπουλο.

Φυσικά εκτίθενται ανεπανόρθωτα.

24/7/2024

Γ.Μ.Β.

Διάλογος για τη Γενιά του '30 στο Πανεπιστήμιο της Τελ ελ-Αμάρνα

-Η γενιά του '30 αναντιλέκτως συνέβαλε αποφασιστικά στην ανάδειξη της ελληνικής πολιτισμικής ταυτότητας.

-Αυτό όμως με όρους σημερινούς υποκρύπτει ένα είδος ελληνοκεντρισμού.

-Εξαρτάται! Πώς ακριβώς ορίζουμε τον ελληνοκεντρισμό;

-Μα με την έννοια που έχει προσδώσει στον όρο ο Κωστής Παπαγιώργης!

-Θα γνωρίζετε ασφαλώς ότι έλαβε την αρμόζουσα απάντηση επ' αυτού του ζητήματος από το Ζήσιμο Λορεντζάτο. Εν συνεχεία, τω όντι, άλλαξε ρότα∙ ήταν σαφώς φίλα προσκείμενος στα μετέπειτα γραπτά του.

-Ναι, έχετε δίκιο!

-Αυτό βεβαίως ουδόλως σημαίνει ότι επιβάλλεται κανονιστικά ένα είδος προσκόλλησης στη γενιά του '30. Το αντίθετο ακριβώς ισχύει: λαμβάνουμε από κει πολύτιμα πετράδια και τα συνδέουμε με το σήμερα. Διότι, εν τέλει, άλλο παράδοση και άλλο παραδοσιαρχία. Η πρώτη, υπό προϋποθέσεις, δύναται να είναι δημιουργική∙ η δεύτερη εκβάλλει στην ειδωλοποίηση και στην εργαλειοποίηση του παρελθόντος.

-Ακριβώς! Η παράδοση δεν είναι αποστεωμένη ακινησία αλλά δημιουργική προσαρμογή. Κατά συνέπεια, οι παρακαταθήκες αυτής της Γενιάς είναι, με βάση τις προϋποθέσεις που προαναφέραμε, κτῆμα ἐς ἀεί.

-Οψόμεθα!

Ηράκλειο Κρήτης, Μάιος - Ιούνιος 2024

Γ. Μ. Βαρδαβάς

Περί αναγνωστικής ελευθερίας

"Για να διαβαστεί ένα βιβλίο, δεν χρειάζεται να συνοδεύεται από συντηρητικό εγχειρίδιο ανάγνωσης, που να μας υποδεικνύει πώς να διαβάζουμε", γράφει η Ρ. Λ. στην "Καθημερινή" (30/6/2024, σελ. 26).

Ας μας επιτραπεί να τονίσουμε ότι το ίδιο ισχύει αν η λέξη "συντηρητικό" στο ανωτέρω κείμενο αντικατασταθεί από τη λέξη "προοδευτικό". Λυπάμαι που θα το πω αλλά όλα αυτά δεν αντέχουν σε καμία σοβαρή κριτική.

Και κάτι τελευταίο: Θα διαβάζουμε ό, τι θέλουμε και ό, τι μας αρέσει ελεύθερα. Δόξα τω Θεώ δημοκρατία έχουμε.

1/7/2024

Γ.Μ.Β.

No Pasaran

Ο Μ. Καραγάτσης φωτογραφημένος από τον Α. Εμπειρίκο

Είμαστε σταθερά και αδιαπραγμάτευτα κατά κάθε είδους προληπτικής λογοκρισίας απ' όπου κι αν προέρχεται. Λέμε κατηγορηματικά "όχι" στην αστυνόμευση της σκέψης.