ΜΕΤΑΝΕΩΤΕΡΙΚΗ ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΙ ΘΕΟΛΟΓΙΑ

 

[Θερμές ευχαριστίες από καρδιάς οφείλουμε στον εκλεκτό συνάδελφο Γιώργο Διαλυνά, Φυσικό του 3ου Γενικού Λυκείου Ηρακλείου, για την αφόρμηση και την γόνιμη συνεργασία]

Η σχέση φυσικών επιστημών και θεολογίας διαχρονικά έχει περάσει “από σαράντα κύματα”. Μετά από ένα μακρύ διάστημα αμοιβαίας καχυποψίας βρισκόμαστε πλέον στη φάση του διαλόγου και των διακριτών ρόλων[1]. Φυσικώ τω λόγω, δεν έχει διαμορφωθεί ένα consensus ως προς το εν λόγω ζήτημα ούτε καν μεταξύ των θεολόγων. Υπάρχει μια μεγάλη μερίδα θεολόγων που θεωρεί ότι δεν μπορεί να γίνει οποιοδήποτε είδος διαλόγου με τους φορείς των φυσικών επιστημών, ενώ μια άλλη μερίδα θεωρεί θεμιτή την εν λόγω διαδικασία διαλόγου. Όπως είχαμε υποστηρίξει και παλιότερα, όσο κι αν μοιάζει οξύμωρο, η επίκληση στην αυθεντία (γνωσιολογική ή θεολογική, αδιάφορον) δεν αφορά την θεολογία[2]. Αυτή ακριβώς η παραδοχή αφήνει πάντα ανοικτό το περιθώριο διαλόγου θεολογίας και φυσικών επιστημών.

Με δεδομένη την ενδεχομενικότητα και την πιθανοκρατία που κυριαρχεί στους φυσικούς νόμους και την έλλειψη, οντολογικώς και όχι οντικώς, απόλυτου εμμένειας καθίσταται σαφές ότι ο διάλογος αυτός οφείλει να συνεχιστεί. Ο Paul Davies συναφώς τονίζει ότι “η συμπεριφορά των υποατομικών σωματιδίων είναι γενικά απρόβλεπτη”[3].  Από την άλλη πλευρά, η περίπτωση του Paul Dirac είναι ίσως η πλέον χαρακτηριστική: o Dirac προσπάθησε με μαθηματικό τρόπο να συνθέσει τη θεωρία της σχετικότητας του Einstein με την κβαντική θεωρία. Ο Dirac απέδειξε ότι τα ηλεκτρόνια περιστρέφονται με τρόπο das ganz Andere προς την κοινή λογική και τη γεωμετρία[4]. Ωστόσο, όπως έχει επισημάνει ο Davies “η εξίσωση του Dirac είχε μια μυστηριώδη πλευρά. Οι λύσεις της περιέγραφαν σωστά τη συμπεριφορά των κανονικών ηλεκτρονίων, αλλά για κάθε τέτοια λύση υπήρχε και μια άλλη που δεν φαινόταν να αντιστοιχεί σε οτιδήποτε μέσα στο γνωστό φυσικό Σύμπαν”[5]!

Είναι γνωστό, εξάλλου, ότι οι φυσικοί έχουν προ πολλού εγκαταλείψει τον αναγωγισμό στη μελέτη του φυσικού κόσμου[6]. Αυτό διαφαίνεται ιδιαίτερα στην κβαντική θεωρία, στον δεύτερο νόμο της θερμοδυναμικής (εντροπία) και στην αρχή της απροσδιοριστίας του Heisenberg. Ορθώς λοιπόν έχει χαρακτηριστεί αυτή ακριβώς η απροσδιοριστία ως “οντολογία του απρόβλεπτου”[7]. Σε αυτό συνηγορεί η γνωστή θέση του Davies ότι “το κβαντικό κύμα είναι κύμα πιθανότητας”[8]. Μόλις που χρειάζεται να επισημανθεί ότι άλλο είναι η πιθανότητα που εκπορεύεται από την αρχή της απροσδιοριστίας και άλλο η τυχαιότητα. Η πρώτη είναι, τουλάχιστον με βάση τα τελευταία δεδομένα της φυσικής επιστήμης, ρεαλιστική και οιονεί ολιστική. Η δεύτερη είναι εν πολλοίς αντιφατική, αναγώγιμη και οιονεί ισοδύναμη με τη μυθική προσέγγιση[9]: προτείνει ως ερμηνεία το τυχαίο και “εκδέχεται το μη νόημα ως νόημα”[10].

Από τα παραπάνω προκύπτει ότι οπωσδήποτε υπάρχει έρμα στον διάλογο θεολογίας και φυσικών επιστημών, που προϋποθέτει τη διαμόρφωση μιας πολυπρισματικής μετα-γνωσιολογίας, την αναζήτηση της κατάλληλης μεθοδολογίας, την κριτική στη μονοδιάστατη πρόσληψη είτε της επιστημονικής είτε της θεολογικής γνώσης προκειμένου να αμβλυνθούν οι αμοιβαίες αντιθέσεις και να φθάσουμε στη δημιουργική σύνθεση. Σε τελική ανάλυση “το επιστημονικό ερώτημα αποτελεί αντικείμενο της θεολογικής σκέψης, διότι συνδέεται με την εσχατολογική προοπτική της ανθρώπινης ζωής”[11].

Ηράκλειο Κρήτης, 4 Μαΐου 2026

Γ. Μ. Βαρδαβάς

_______________________________

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

[1]. Βλ. Γ. Μ. Βαρδαβά, “Θεολογία και φυσικές επιστήμες: από την καχυποψία στη συνύπαρξη”, στο Χριστόφορου Ελ. Αρβανίτη, Θρησκεία και Πολιτικός Φιλελευθερισμός, εκδόσεις Αρμός, Αθήνα 2019, σελ. 243-249 (εδώ: σελ. 243)

[2]. Βλ. Γ. Μ. Βαρδαβά, “Κβαντομηχανική και Θεολογία (Εισαγωγικές σκέψεις)”, https://gmvardavas.wordpress.com/2025/06/14/quan-th/ (Τελευταία πρόσβαση: 4/5/2026)

[3]. Paul Davies, Θεός και μοντέρνα φυσική, εκδόσεις Κάτοπτρον, β’ έκδοση, Αθήνα 2009, σελ. 67.

[4]. Paul Davies, ό.π., σελ. 55-56.

[5]. ό.π., σελ. 56.

[6]. ό.π., σελ. 110.

[7]. Βλ. Χρήστου Γιανναρά, Μετα-νεωτερική μετα-φυσική, εκδόσεις Δόμος, β’ έκδοση, Αθήνα 2005, σελ. 138.

[8]. Βλ. Paul Davies, ό.π., σελ. 176.

[9]. Βλ. Χρήστου Γιανναρά, ό.π.,σελ. 110.

[10]. ό.π., σελ. 108.

[11]. Βλ. Χριστόφορου Ελ. Αρβανίτη, ό.π., σελ. 257.

Πολλαπλό βιβλίο: Στη "Μελίσπη" διαθέσιμα τα εγχειρίδια των Θρησκευτικών του Γυμνασίου και της Α' Λυκείου [LINKS]

Στη "Μελίσπη" είναι διαθέσιμα τα εγχειρίδια των Θρησκευτικών του Δημοτικού, του Γυμνασίου και της Α' Λυκείου.

Για μετάβαση στη "Μελίσπη" κάντε κλικ εδώ: https://ebooksdl.cti.gr/home.jsp

Για τα βιβλία των Θρησκευτικών της Α' Λυκείου κάντε κλικ εδώ.

Για τα βιβλία των Θρησκευτικών του Γυμνασίου κάντε κλικ εδώ.

Για τα βιβλία των Θρησκευτικών του Δημοτικού κάντε κλικ εδώ.

Ανθολόγιον 365: Μάριος Μπέγζος

[...] Ο λαϊκισμός αναιρεί το λαό: όλα γίνονται για το λαό, αλλά χ ω ρ ί ς το λαό. Μια μερίδα διανοουμένων άσχετων με το λαό σφετερίζεται το όνομα "λαός" για να αυθαιρετήσει. [...]

Μάριος Μπέγζος, Το μέλλον του παρελθόντος, εκδόσεις Αρμός, Αθήνα 1993, σελ. 118.

Μισθολογικά - Του Αντώνη Παπαγιάννη

πηγή: ΓΟΡΓΑ ΠΑΡΕΣΤΙΓΜΕΝΑ

Γενικά αποφεύγω να σχολιάζω εκκλησιαστικά θέματα. Το κάνουν τόσοι άλλοι, και αν αρχίσει κανείς είναι δύσκολο να βάλει μια ‘κόκκινη γραμμή’ ανάμεσα στον καλοπροαίρετο σχολιασμό και την κρίση και κατάκριση. Ωστόσο, οι γενναίες αυξήσεις στους μισθούς των μητροπολιτών και λοιπών αρχιερέων που ανακοινώθηκαν τελευταία είναι κυρίως οικονομικό θέμα, για το οποίο έγιναν ποικίλα σχόλια, όπως θα αναμενόταν. Για παράδειγμα, κάποιοι έγραψαν (και συμφωνώ μαζί τους) ότι θα ήταν πιο ουσιαστικό να δοθούν αυξήσεις στους ιερείς, και μάλιστα τους πολυτέκνους, αντί για τους επισκόπους. Η επίσημη απάντηση ήταν ότι ‘δεν υπήρχε ο απαραίτητος δημοσιονομικός χώρος’. Δική μου εντύπωση είναι ότι ο χώρος αυτός έχει ιδιαίτερες ιδιότητες: στενεύει και ξεχειλώνει κατά την βούληση των ‘ἐχόντων τὸ γλωσσόκομον’ (κατά την βιβλική έκφραση, κοινώς το πορτοφόλι), άλλοτε δεν φτάνει και άλλοτε περισσεύει.

Κάποιοι συνέδεσαν τις αυξήσεις με τις επερχόμενες εκλογές, ως μια προσπάθεια της κυβέρνησης να καλοπιάσει την διοικούσα εκκλησία, αν και λέγεται ότι η υπόσχεση για αυξήσεις είχε δοθεί από την εποχή του μακαριστού αρχιεπισκόπου Χριστοδούλου. Στην εποχή μας η καχυποψία απέναντι στους πολιτικούς είναι δικαιολογημένη, και ο χρόνος τήρησης των υποσχέσεων είναι από τα μέσα που χρησιμοποιούν οι τελευταίοι προς όφελός τους (ενώ άλλοτε, πολύ βολικά, απλώς τις ξεχνούν). Ο σεβαστός μητροπολίτης Κυθήρων κ. Σεραφείμ δήλωσε ότι τα χρήματα θα τα διαθέσει για την στέγαση εκπαιδευτικών και γιατρών που θα πάνε στα Κύθηρα, και είναι γνωστό το πρόβλημα στέγης που αντιμετωπίζουν οι άνθρωποι αυτοί που διορίζονται στα νησιά. Αναμφίβολα υπάρχουν πολλοί αρχιερείς που ανέκαθεν διέθεταν και διαθέτουν τις όποιες οικονομικές απολαβές τους για έργα φιλανθρωπίας, ‘μὴ σαλπίζοντες, μὴ δημοσιεύοντες τὴν ἑαυτῶν εὐποιίαν’ και που θα συνεχίσουν να το κάνουν είτε λάβουν είτε όχι αυξήσεις.

Τέλος, στέκομαι στη δικαιολογία ότι οι αρχιερείς ‘έχουν τυπικά προσόντα που σε οποιαδήποτε θέση θα αμείβονταν με πολλαπλάσιες αμοιβές’. Θέλω να πιστεύω ότι οι περισσότεροι επίσκοποι δεν επεδίωξαν το αξίωμά τους ως μια υψηλόμισθη καριέρα, αλλά εκλέχθηκαν για να διακονήσουν την εκκλησία. Το παραπάνω επιχείρημα είναι μάλλον πολύ φθηνό.

https://antonispapagiannis.blogspot.com/2026/06/blog-post_14.html

Το Οικουμενικό Πατριαρχείο καταδικάζει την επίθεση στη Λαύρα του Κιέβου

 

Το Οικουμενικό Πατριαρχείο με βαθύτατη θλίψη και απογοήτευση πληροφορήθηκε την απαράδεκτη και βέβηλη πυραυλική επίθεση της Ρωσσικής Ομοσπονδίας εναντίον της ιστορικής Λαύρας του Κιέβου (Pecerska), την οποία και καταδικάζει, όπως και κάθε άλλη παρόμοια επίθεση εναντίον ιερών και εμβληματικών μνημείων της κοινής θρησκευτικής και πολιτισμικής κληρονομιάς του Χριστιανισμού.

Κανείς λογικός άνθρωπος και κανένα επιχείρημα δεν μπορεί να δικαιολογήσει αυτή τη βάρβαρη καταστροφική επίθεση σε βάρος ιερού προσκυνηματικού χώρου, όπως είναι η περιώνυμος Λαύρα του Κιέβου με τη μακρά ιστορία και παράδοση που αποτελεί μνημείο εθνικής κληρονομιάς της UNESCO.

Η Α.Θ. Παναγιότης ο Οικουμενικός Πατριάρχης κ.κ. Βαρθολομαίος επικοινώνησε τηλεφωνικώς με τον Μακ. Μητροπολίτη Κιέβου και πάσης Ουκρανίας κ. Επιφάνιο, στον οποίο εξέφρασε τον αποτροπιασμό του για τη ρωσική επίθεση και την ολόθυμη συμπαράσταση της Μητρός Εκκλησίας και του ιδίου προσωπικώς προς τον πολύπαθο Ουκρανικό λαό. Επίσης, εξέφρασε τη συμπάθειά του προς τους συγγενείς των θυμάτων και τους τραυματίες της επιθέσεως.

https://ec-patr.org/15/06/17/13/to-oikoymeniko-patriarcheio-katadika