Χρήστος Μαρκίδης (1954 – 2026) - Του Γιώργου Χωματηνού

 

φωτογραφία: Γιώργος Χωματηνός

Αντικρίζω τα πρόσωπα που ζωγράφισε ο Χρήστος Μαρκίδης ως τόπους θεοπτίας, σημεία συνάντησης του ανθρώπινου και του άρρητου. Γύρω τους, η σιωπή των σβησμένων σωμάτων και του άπειρου φόντου δεν κενώνει τον χώρο, μα τον ανοίγει. Εκεί, στο βάθος του σκότους, κάτι αρχίζει να γεννιέται.

Το μαύρο ως θείος γνόφος: τόπος μυστικής παρουσίας, μήτρα που κυοφορεί το φως.

Ας είναι ελαφρύ το χώμα που θα τον σκεπάσει.

Γιώργος Χωματηνός

φωτογραφία: Γ.Μ.Βαρδαβάς

Δύο χρόνια χωρίς τον Χρήστο Γιανναρά

 

Χρήστος Γιανναράς (10/4/1935 - 24/8/2024)

Δάσκαλε,

η ευγένεια σου ανεξάλειπτη

η προσήνεια σου ανεξάντλητη

η αρχοντιά σου ανυπέρβλητη

το παράδειγμα σου ζείδωρο και λυσιτελές.

Δάσκαλε,

σπουδάσαμε μαζί σου

την κριτική οντολογία

γνωρίσαμε εναργώς το πρόσωπο 

ως ετερότητα και σχέση,

ως υπέρβαση της φύσης και πάσης αναγκαιότητας,

ως αγαπητική και ερωτική αυθυπέρβαση,

ως αποφατική ατραπό 

που εκβάλλει στα έσχατα.

Δάσκαλε,

κοντά σου μάθαμε 

πως ο αγώνας της μετοχής 

ποτέ δεν είναι άγονος,

πως η αληθινή γνώση

είναι εμπειρικώς κοινωνούμενη,

πως η ζωή δεν είναι διάρκεια ευτυχίας,

πως ο θάνατος δεν είναι το τέλος.

Όλα τα υπόλοιπα 

"αποτυχία και δίψα".

Απειράνθος, 23 Αυγούστου 2026

Γ. Μ Βαρδαβάς

ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΘΕΟΔΙΚΙΑ

 [Δημοσιεύθηκε στο Αντίφωνο στις 18/8/2026]

[Για το βιβλίο του Βασιλείου Π. Γούλα Περί πτώσεως του ανθρώπου και αινίγματος του κακού, εκδόσεις Γρηγόρη, Αθήνα 2026]

Του Γ. Μ. Βαρδαβά

Στο βιβλίο του Περί πτώσεως του ανθρώπου και αινίγματος του κακού ο Βασίλειος Π. Γούλας καταπιάνεται και ανατέμνει δύο κεφαλαιώδη -και ακανθώδη συνάμα- ζητήματα της χριστιανικής ανθρωπολογίας: το πρόβλημα του κακού και το ζήτημα της Πτώσης.

Ο συγγραφέας ανέλαβε ένα ιδιαίτερα δύσκολο εγχείρημα, δοθέντος του γεγονότος ότι ομού με την πατερική σκέψη συμπεριέβαλε στη θεματική του και την αναμέτρηση με τη σκέψη ενός εκ των κορυφαίων ορθοδόξων διανοουμένων: του χαλκέντερου Χρήστου Γιανναρά. Οπωσδήποτε ένα τέτοιο εγχείρημα προϋποθέτει διαρκή και ανεξάντλητη μελέτη και μεγάλο πνευματικό μόχθο. Ο συγγραφέας ανταποκρίθηκε επαρκώς και μας δίδει μια διατριβή συστηματική, γραμμένη με επιμέλεια, ενάργεια και σαφήνεια. Πρόκειται αναντίλεκτα για ένα οιονεί “τεχνούργημα”, για ένα τεχνικό έργο/ανάγνωσμα, το οποίο εντούτοις δεν κουράζει τον αναγνώστη. Φυσικά, αυτό προϋποθέτει ότι ο τελευταίος διαθέτει μια βασική θεολογική σκευή, ειδάλλως θα “χαθεί στη μετάφραση”, κατά το κοινώς λεγόμενον.

Δεν θα προβούμε σε μια οιονεί “τεχνική” ανάγνωση. Αυτό θα το αφήσουμε στους πλέον και καθ' ύλην ειδικούς αλλά και στον φιλέρευνο αναγνώστη. Στο δικό μας σύντομο σημείωμα θα αναφερθούμε σε ορισμένα -ελάχιστα θα λέγαμε σε σχέση με τον πλούτο του βιβλίου- σημεία, που θεωρούμε πως πρέπει να βγούν στο προσκήνιο διότι αναδεικνύουν εναργώς τη σκέψη και τη στοχοθεσία του συγγραφέα:

1. Η σημαντική διαπίστωση πως “τα πρόσωπα της Αγίας Τριάδος δεν υπάρχουν το καθένα για τον εαυτό του, δε διεκδικούν υπαρκτική αυτονομία” (σελ. 43). Για να ομιλήσει λοιπόν κάποιος θεολογικά για ανθρωπολογία οφείλει να ξεκινήσει από την τριαδολογία. Ο συγγραφέας με σαφήνεια και, θα τολμούσαμε να πούμε, θεολογική εμμένεια αναδεικνύει τις οντολογικές προϋποθέσεις της Δημιουργίας (σελ. 41-54).

2. Η επισήμανση ότι το ex nihilo της Δημιουργίας προϋποθέτει πως πρίν από αυτήν δεν υπήρχε χρόνος, ούτε χώρος (σελ. 59).

3. Η διασύνδεση της Πτώσεως με το ενδεχόμενο της τρεπτότητας της ανθρωπίνης φύσεως ένεκα του αυτεξουσίου (σελ. 65-77).

4. Η ανάδειξη από το συγγραφέα της κεφαλαιώδους διαπίστωσης του Ηλία Παπαγιαννόπουλου πως η Πτώση είναι “ένα εσχατολογικό συμβάν” (σελ. 87)

5. Η σημασία του μύθου και της αφήγησης στη θεολογική/εικονολογική γλώσσα (σελ. 102 κ.ε.). Πολύ σωστά ο συγγραφέας επισημαίνει πως “ό,τι είναι μεταφυσικό είναι συλλογική ανάγκη” (σελ. 102). Μόλις που χρειάζεται στο σημείο αυτό να υπενθυμίσουμε τον ορισμό του μύθου που αποδίδεται στον πατέρα της Υπατίας Θέωνα τον Αλεξανδρέα: “μῦθος ἐστί λόγος ψευδής εἰκονίζων ἀλήθειαν” αλλά και τον πασίγνωστο στίχο του Ανδρέα Κάλβου: “καὶ ὁ μῦθος κρύπτει νοῦν ἀληθείας”. Αλλά παρέλκει, φρονώ, η περαιτέρω ανάλυση, δοθέντος του γεγονότος ότι το συγκεκριμένο ζήτημα μελετάται εξαντλητικά στο βιβλίο.

6. Μια αντινομία: Πώς συμβιβάζεται ο κατά Χ. Γιανναρά οντολογικός χαρακτήρας της Πτώσης (σελ. 114) με την άρνηση ή έστω την άμβλυση των ιστορικών προκειμένων της; Συμβιβάζεται, με άλλα λόγια, η κατάφαση σε μια οιονεί “ανιστορικότητα” με την επένδυση στον οντολογικό χαρακτήρα της Πτώσεως; Η αντινομία, νομίζω, γίνεται παραπάνω από φανερή. Καταφαίνεται λοιπόν από τα ανωτέρω εκτεθέντα για ποιο λόγο είναι προβληματική η εκ μέρους του συγγραφέα υιοθέτηση του όρου “ιστορική εκδοχή” προκειμένου περί της διήγησης της Πτώσεως. Ο χριστιανισμός σε καμία περίπτωση δεν δύναται να είναι ανιστορικός, διότι εν τοιαύτη περιπτώσει κινδυνεύει να απολέσει την εσχατολογική του διάσταση ή για να θυμηθούμε κάπου εδώ τον μέγα δάσκαλο Κώστα Αγόρα την “εσχατολογική εκκρεμότητα” του.

7. Η εκτίμηση ότι “με την πτώση των πρωτοπλάστων παγιώθηκε οριστικά η εγγενής θνητότητα στην κτίση” (σελ. 120). Στη σκέψη του Γιανναρά το κακό είναι “ο τρόπος της κτιστότητας” (σελ. 126). Η θέση αυτή ομολογουμένως είναι sui generis και κάπως προβληματική θα λέγαμε εξ επόψεως θεολογικής, διότι παρεισάγει a priori το κακό στην ανθρώπινη κατάσταση.

8. Η σημαντική τω όντι παρατήρηση ότι η σκέψη του Γιανναρά άνοιξε το δρόμο σε δύο σημαντικά γνωσιολογικά πεδία: α. τον αποφατισμό, ήτοι τη φιλοσοφική αντίληψη ότι η γνώση δεν εξαντλείται στην απλή λεκτική διατύπωση, β. την εικονολογική εκδοχή της γνώσης. Ο συγγραφέας με παρρησία τονίζει πως “όσοι βάλλουν εναντίον του Γιανναρά αποδεικνύονται εκ των υστέρων ότι είναι ευεργετηθέντες από αυτόν” (σελ. 130).

9. Η επισήμανση εκ μέρους του συγγραφέα ότι “για την εκκλησιαστική εμπειρία δεν έχει οντολογική υπόσταση το κακό, έχει όμως οντολογικό περιεχόμενο” (σελ. 161).

10. Ο συγγραφέας επισημαίνει μια σημαντική αντινομία στη σκέψη του Γιανναρά και εύλογα διερωτάται “πώς θα συμβιβαστεί η οντολογία του προσώπου με την εμπειρία του κακού;” (σελ. 167).

11. Ο συγγραφέας συζητά αναλυτικά το ζήτημα του απροϋπόθετου της θείας ενανθρωπήσεως (σελ. 174 κ.ε.), την “μετοχική γνωσιολογία” του Χρήστου Γιανναρά (σελ. 187) και το ζήτημα της δημιουργίας του διαβόλου (σελ. 204).

12. Η εύστοχη διατύπωση εκ μέρους του συγγραφέα ότι ο Χριστός “προσλαμβάνει την ανθρώπινη φύση στην αποτυχία της” (σελ. 215) καθώς και το συμπέρασμα ότι “εάν δεν υπήρχαν οι περιορισμοί της κτιστότητας, δε θα υπήρχε η διαφορά κτιστού και ακτίστου”(αυτόθι).

13. Η παρατήρηση από το συγγραφέα ότι η άμβλυνση της ιστορικότητας της Πτώσης εκ μέρους του Γιανναρά παρεισάγει σειρά προβλημάτων. Δεν είναι μόνον ότι φέρνει στο προσκήνιο το αιώνιο και αναπάντητο πρόβλημα της θεοδικίας ή το δίπολο θεοδικίας και οιονεί “ανθρωποδικίας”, για να θυμηθούμε τον αείμνηστο Ματσούκα. Είναι κυρίως διότι χωρίς ιστορικό πλαίσιο, όπως προαναφέρθηκε, δεν υπάρχει χώρος για την εσχατολογία.

14. Μια (ενδεχομένως αχρείαστη, διότι μπορεί να πρόκειται για παρόραμα) αντίρρηση θεολογικού χαρακτήρα: στη σελίδα 228 του βιβλίου φαίνεται ο συγγραφέας να συγχέει φυσικό και γνωμικό θέλημα. Γράφει επί λέξει: “Η ενεργοποίηση του φυσικού θελήματος του ανθρώπου, δηλαδή η δυνατότητα επιλογής ανάμεσα στο καλό και το κακό” (sic). Θα ήταν φρόνιμο στην επόμενη έκδοση του βιβλίου το “φυσικού θελήματος” να αντικατασταθεί δια του “γνωμικού θελήματος”. Φρονώ πάντως ότι πρόκειται περί παροράματος διότι από τη συνολική μελέτη της διατριβής διαπίστωσα ότι ο συγγραφέας κατέχει το θέμα της διάκρισης φυσικού και γνωμικού θελήματος επαρκώς. Επί παραδείγματι, αν ανατρέξει ο αναγνώστης στην αμέσως επόμενη σελίδα θα διαβάσει τα εξής: “(...) η κακή χρήση του γνωμικού θελήματος και η επιθυμία του ανθρώπου για αποθέωση αποδείχτηκαν θανατηφόρα για το ανθρώπινο είδος” (σελ. 229).

15. Ένα από τα καλύτερα σημεία του βιβλίου είναι η εξής επισήμανση: “Ο τριαδικός Θεός ως άκτιστος δεν κλωνοποίησε τον εαυτό του, όταν δημιούργησε την κτίση” (σελ. 235).
    
    

Συνελόντι ειπείν, το βιβλίο του Βασίλη Π. Γούλα συνθέτει γόνιμα την πατερική θεολογία με την πολυπρισματική και ενίοτε ριζοσπαστική σκέψη του Χρήστου Γιανναρά και προβαίνει, όπου χρειάζεται, σε ουσιαστικές κριτικές παρεμβάσεις. Πρόκειται για ένα βιβλίο που αξίζει την προσοχή όχι μόνο των ομοτέχνων του συγγραφέα θεολόγων αλλά και κάθε φίλεργου αναγνώστη.

Απείρανθος Νάξου, 11-12 Αυγούστου 2026

https://antifono.gr/anthropologia-kai-theodikia/

Ευδία αναγνωστική

(Για το βιβλίο του Αντώνη Ν. Παπαβασιλείου Λόγια ριζωμένα, εκδόσεις manifesto, Αθήνα 2017)

Αντώνης Ν. Παπαβασιλείου, Λόγια ριζωμένα, εκδόσεις manifesto, Αθήνα 2017, ISBN: 978-960-9570-55-8.

Eίναι πολλές οι φορές και διάφορες οι αιτίες που οδηγείται κανείς σε αναγνωστική αγρανάπαυση. Αποτελεί βασική αρχή μου, τα καλοκαίρια ειδικά, να αποφεύγω το διεκπεραιωτικό διάβασμα, δοθέντος του γεγονότος ότι ένας τέτοιος κίνδυνος είναι, τω όντι, υπαρκτός. Ωστόσο, παρόλα αυτά, κάθε χρόνο σχεδόν το ξεχνάω και επαναλαμβάνω τα ίδια λάθη. Την ώρα ακριβώς που φτάνω στο τέλμα θυμάμαι ως deus ex machina τη λογοτεχνία. Είναι αυτό που πολύ ωραία λέει ο Αντώνης Ν. Παπαβασιλείου στο εξαιρετικό βιβλίο του Λόγια ριζωμένα (εκδόσεις manifesto, Αθήνα 2017): «Η λιακάδα κέρδισε 1-0» (σελ. 85). Αναγνωστική ευδία λοιπόν για μένα και πύρρειος νίκη! Αλλά νομίζω περιττεύουν οι αυτοαναφορικές προσεγγίσεις. Το βιβλίο του Αντώνη N. Παπαβασιλείου κερδίζει τον αναγνώστη όχι μόνο λόγω της περιγραφικής δεινότητας και της ιδιαίτερης μαστορικής του συγγραφέα αλλά κυρίως για έναν άλλο λόγο: διαθέτει και κομίζει ταυτότητα. Κι αυτό είναι ιδιαίτατα σημαντικό στους πονηρούς και λίαν μεταμοντέρνους καιρούς μας, όπου ο άκρατος σχετικισμός κυριαρχεί. Μικρά κείμενα γεμάτα ενέργεια, ζωντάνια, ζείδωρα και αγαπητικά. Οι οφειλές του συγγραφέα πολλές αλλά καμία δεν ξεχνά και όλες τις τιμά. Λέει κάπου πολύ χαρακτηριστικά: «Νέα βιβλία (…) πιάσαν τη γωνιά τους, απαιτητικοί δανειστές χαράς. Τέτοια χρέη μάλιστα(…)» (σελ. 52). Η μαθητεία στον κυρ-Αλέξανδρο ανεξάλειπτα απτή σε κάθε σελίδα. Η ορθοδοξία παρούσα φανερώς αλλά και ιεροκρυφίως. Ο χρόνος, η αλήθεια, η νήψη, το όμορφο περιβάλλον της μακεδονικής επαρχίας, τα βιβλία, η ανάγνωση, η ιδιαίτερα αγαπητή στον συγγραφέα αγγλική λογοτεχνία, η ποίηση και ο στοχασμός παρελαύνουν αρμονικά. Ο συγγραφέας προφανώς δεν ξεχνά την περίφημη ρήση του Σεφέρη πως «(…)ο άνθρωπος έχει ρίζες, κι όταν τις κόψουν πονεί, βιολογικά, όπως όταν τον ακρωτηριάσουν(…)» (Δοκιμές, τόμος Β’, 8η έκδοση, εκδόσεις Ίκαρος, Αθήνα 2003, σελ. 176). Νομίζω ότι και η σεφερική επιλογή του τίτλου του βιβλίου διόλου δεν είναι τυχαία. Ή, για να κλείσω αυτό το σύντομο σημείωμα, με τα λόγια του συγγραφέα: «Σχίστηκε το λιθάρι του χρόνου, του άτιμου, και φάνηκε η ψίχα της αλήθειας» (σελ. 67).

Απείρανθος Νάξου, 7 Αυγούστου 2026

Γ. Μ. Βαρδαβάς

https://vardavas.wordpress.com/2026/08/07/evdia-ant-pap/

Στέλιος Ράμφος (1939 - 2026)

Στέλιος Ράμφος (1939 - 2026)

φωτογραφία: Ναυτεμπορική 

Τέλος εποχής!

Είχα ασκήσει κατά καιρούς σκληρή κριτική στον Στέλιο Ράμφο κυρίως για τις δημόσιες παρεμβάσεις του την περίοδο των μνημονίων. Επρόκειτο σε κάθε περίπτωση για έναν σημαντικό παρεμβατικό διανοούμενο ανεξαρτήτως αν συμφωνούσε ή διαφωνούσε κανείς μαζί του. Το έργο του τεράστιο. Στον Πλάτωνα δεν τον πιάνει κανείς. Οι "Πελεκάνοι ερημικοί", τα "Στάσιμα και έξοδος", το "Τριώδιον" είναι έργα αναφοράς. Ο "Καημός του ενός" αμφιλεγόμενο έργο θα εξακολουθήσει και στο μέλλον να συζητάται.

Ο Θεός να τον αναπαύσει!