Θεός και θεωρίες δημιουργίας

πηγή: ΑΝΤΙΦΩΝΟ

Του Αντώνη Παπαγιάννη

Κατά καιρούς, δυο επιστημονικές θεωρίες έχουν προκαλέσει ‘σάλον μέγα’ σε Χριστιανούς και μη: η δαρβινική θεωρία περί εξέλιξης στην οντολογία και το Big Bang στην κοσμολογία. Ας αποτολμήσουμε μερικές σκέψεις πάνω στο θέμα αυτό.

Ο Θεός έδωσε στον άνθρωπο, εκτός των άλλων, και νόηση. Συνεπώς ο άνθρωπος μπορεί, έχει υποχρέωση, να χρησιμοποιεί ‘τὸ δοθὲν αὐτῷ τάλαντον’ για να γνωρίζει και να ερμηνεύει τον κόσμο γύρω του, έμβιο και άψυχο. Το έργο αυτό είναι πράγματι τιτάνιο. Σε μια εντελώς πρόχειρη και αδρή αναλογία, ας φαντασθούμε ένα μυρμήγκι με νοημοσύνη να επιχειρεί να γνωρίσει και να κατανοήσει ολόκληρο τον πλανήτη μας (για να μη πάμε και πιο μακριά). Και όμως, το ‘νοήμον μυρμήγκι’ που λέγεται άνθρωπος έχει φθάσει σε σχετικά σύντομο (για το μέγεθος του έργου) χρονικό διάστημα να μελετά αφενός τις εσχατιές του εξωτερικού Σύμπαντος και αφετέρου το υπομικροσκοπικό εσωτερικό ‘Σύμπαν’ των ποικίλων βιολογικών οργανισμών. Όλα αυτά είναι αξιοθαύμαστα, αξιέπαινα και ευπρόσδεκτα.

Ωστόσο η θαυμαστή αυτή πρόοδος της γνώσης γίνεται αφορμή για μια πνευματική ταλαιπωρία του ανθρώπου. Έτσι, ένας πιστός, που έχει γαλουχηθεί με την βιβλική εικόνα της εξαήμερης δημιουργίας του κόσμου και του ανθρώπου, βλέπει να του παρουσιάζουν οι επιστήμονες ένα μοντέλο κοσμογένεσης που απαιτεί δισεκατομμύρια χρόνια για να συντελεσθεί και δεν φαίνεται να ‘χωράει’ στις έξι μέρες της Γενέσεως. Διαβλέπει και υποψιάζεται μια επίθεση αθεΐας στα ‘πιστεύω’ του και αντιδρά απορρίπτοντας ασυζητητί το μοντέλο αυτό. Ουσιαστικά, εκδηλώνει μια πίστη επιπόλαια, αλλά και τον φόβο του μήπως την χάσει κι αυτή.

Από την άλλη μεριά, εξίσου ταλαίπωρος πνευματικά αναδεικνύεται κι εκείνος που, κραδαίνοντας την (όποια) θεωρία, επιτίθεται αλαζονικά στην πίστη και απορρίπτει κάθε ιδέα θεϊκής υπάρξεως και παρεμβάσεως στο νοητικό οικοδόμημα που με τόσο κόπο και προσπάθεια σχημάτισε. Προσοχή: δεν το δημιούργησε, αλλά το συναρμολόγησε μέσα από μια μακρά σειρά παρατηρήσεων, μελετών και ανακαλύψεων για πράγματα, καταστάσεις και φαινόμενα που προϋπήρχαν γύρω του.

Παρόμοιο το σφάλμα, ο ‘λίθος προσκόμματος’, και των δύο πλευρών: η προσπάθεια της μιας να επιλύσει το πρόβλημα της δημιουργίας με λάθος εργαλεία, ο φόβος της άλλης μήπως η δημιουργία αποδειχθεί κάτι άλλο από αυτό που πιστεύει. Μα, αν ο Θεός χρειάζεται την στήριξη κάποιας επιστημονικής απόδειξης, ή αν η ύπαρξή Του κινδυνεύει να ακυρωθεί με επιστημονικά μέσα, τότε μάλλον είναι κάτι λιγότερο από… θεός. Αν όντως πιστεύουμε «εἰς ἕνα Θεόν, Πατέρα, Παντοκράτορα, ποιητὴν οὐρανοῦ καὶ γῆς, ὁρατῶν τε πάντων καὶ ἀοράτων», τότε καμία θεωρία δεν μπορεί να απειλήσει ή να τροποποιήσει την πίστη αυτή. Ο Παντοκράτωρ δεν χρειάζεται συνηγόρους για την ύπαρξή Του. Ωστόσο, ας δούμε λίγο πιο αναλυτικά το δίλημμα: εξέλιξη ή δημιουργία; Πολύς ο καυγάς, αλλά... για τί ακριβώς;

* * *

Η πολεμική αντιπαράταξη πίστης και επιστήμης είναι εν πολλοίς κατασκεύασμα του ορθολογικού Δυτικού τρόπου σκέψης και του Δυτικού Χριστιανισμού, ο οποίος επηρέασε από πολλές δεκαετίες και τη δική μας προσέγγιση. Στα πλαίσια της αντιπαράταξης αυτής, η εξέλιξη (ή η άρνησή της) χρησιμοποιήθηκε και χρησιμοποιείται κυρίως για να αντικρούσει (ή, αντίστροφα, να υποστηρίξει) την διήγηση της Γένεσης για τη δημιουργία του κόσμου, όπως αυτή διδάσκεται από την Αγία Γραφή. Έτσι οι ‘δημιουργιστές’ (creationists) έρχονται σε αντίθεση με τους εξελικτικούς (evolutionists), και μεταξύ τους ‘χάσμα μέγα εστήρικται’.

Αυτή η τακτική όμως είναι εσφαλμένη. Τα γνωστικά και συλλογιστικά πεδία της πίστης και της επιστήμης είναι δυο παράλληλα επίπεδα: το ένα δεν μπορεί να αναιρέσει ή να αποδείξει το άλλο (έστω κι αν – υπό τύπον λογοπαιγνίου – στην ελληνική γλώσσα η λέξη ‘επιστήμη’ περικλείει ολόκληρη τη λέξη ‘πίστη’). Στο φυσικό επίπεδο μπορώ να αποδεχθώ οποιαδήποτε επιστημονική ερμηνεία για τον κόσμο γύρω μου. Το αν θα κάνω το άλμα στο μεταφυσικό επίπεδο, από τα κτίσματα στον Κτίστη, είναι υπόθεση πίστης και δεν μπορεί να μου το υπαγορεύσει ούτε να το ακυρώσει ο Δαρβίνος και οι επίγονοί του (αν το προσπαθούν, διαπράττουν λογικό σφάλμα).

Ας σκεφθούμε το ακόλουθο πρόχειρο παράδειγμα. Φτάνουμε μ’ ένα πλοίο σ’ ένα άγνωστο ερημονήσι και αρχίζουμε να το εξερευνούμε. Παντού τροπική βλάστηση, δέντρα, λουλούδια, πουλιά, ποτάμια... Ξάφνου βλέπουμε μπροστά μας μια καλαμοπλεγμένη καλύβα και δίπλα της απομεινάρια φωτιάς και μαγειρικά σκεύη. «Κοιτάξτε!» λέει κάποιος, «προφανώς εδώ ζουν άνθρωποι!» «Όχι απαραίτητα», απαντάει ο εξελικτικός της παρέας, «αυτά που βλέπουμε εξελίχθηκαν αυτόματα με τον χρόνο». Πόσο λογική μπορούμε να θεωρήσουμε μια τέτοια πρόταση; Και γιατί πρέπει να δεχθούμε υποχρεωτικά την ύπαρξη κάποιου κατασκευαστή για την καλύβα, αλλά αρνούμαστε πεισματικά την ύπαρξη δημιουργού για τα φυτά, τα δέντρα, τα λουλούδια, τα πουλιά και ό,τι άλλο ‘φυσικό’ βλέπουμε γύρω μας;

Γιατί δεν δέχεται ο άνθρωπος την ύπαρξη δημιουργού; Διότι θα πρέπει να αποδεχθεί την ύπαρξη νόησης ανώτερης από τη δική του (= τρώση του εγωισμού), άρα και εξουσίας (= ποιος βάζει τους κανόνες;), και επομένως και ευθύνης απέναντι στον νομοθέτη (= ηθικές συνέπειες, αλλαγή τρόπου ζωής). Ο υπερφίαλος άνθρωπος δεν μπορεί να δεχθεί κάτι τέτοιο. Προκειμένου να μην απαρνηθεί αυτό που θεωρεί ως κυριαρχία του στον κόσμο, είναι διατεθειμένος να δεχθεί οτιδήποτε άλλο ως τυχαίο γεγονός, ακόμη και με πιθανότητες απείρως μικρές έως ανύπαρκτες.

Έτσι δεν σκέφτεται π.χ. ότι χρειάστηκαν πολλοί αιώνες και πάρα πολλά μυαλά για να φτάσει να ερμηνεύσει κάποια (πολλά, αλλά όχι όλα, και όχι εξ ολοκλήρου) από τα φαινόμενα που ονομάζει φυσικά, από τον κόσμο και τα πλάσματα που βλέπει γύρω του. Και αρνείται πεισματικά να δεχθεί ότι αν η εκ των υστέρων ανάλυση και κατανόηση όλων αυτών των πραγμάτων και φαινομένων χρειάσθηκε τόση προσπάθεια και νοημοσύνη, τότε πόσο μεγαλύτερη νοημοσύνη χρειάσθηκε η εξαρχής δημιουργία τους, ακόμη και η εξέλιξή τους; Και μπορεί η τελευταία να ακολούθησε την πορεία της εντελώς αυθαίρετα και χωρίς καθοδήγηση;

Καμιά θεωρία εξέλιξης δεν είναι ασύμβατη με την πίστη σε Θεό Δημιουργό. Τον Θεό ή τον δέχεσαι ή όχι, δεν μπορείς όμως να Τον αποκλείσεις (ή να Τον αποδείξεις) με όση επιστήμη κι αν συσσωρεύσεις. Η οποιαδήποτε εξέλιξη στο σύμπαν, είτε σε υπομικροσκοπικό είτε σε γαλαξιακό επίπεδο, δεν είναι μια διεργασία που λαμβάνει χώρα αυτόματα. Μπορεί να την ονομάζουμε φυσική, αλλά τι ακριβώς είναι το ‘φυσικό’; Πώς έγινε τόσο… ‘φυσικά’; Αν ως επιστήμονες αναζητούμε για όλα μια αλήθεια, ένα αντικειμενικό ‘γιατί’, πώς ικανοποιούμαστε μ’ ένα τέτοιο γενικό και αόριστο επίθετο που δεν μας λέει τίποτε για την γενεσιουργό αιτία του; Αυτό είναι, νομίζω, ένα καίριο ερώτημα, απέναντι στο οποίο ένα μεγάλο μέρος της επιστημονικής κοινότητας φαίνεται να σηκώνει μάλλον αδιάφορα τους ώμους.

Δεν έχω κανένα πρόβλημα με την εξέλιξη. Σε καθαρά βιολογικό επίπεδο μπορώ να δεχθώ την βαθμιαία εξέλιξη των όντων, σε διάστημα Χ ετών (βάλτε όποιο μεγάλο νούμερο θέλετε), αλλά το προηγούμενο ‘γιατί’ εξακολουθεί να υφίσταται. Τελικά, όποια από τις δυο λέξεις -- εξέλιξη ή δημιουργία -- χρησιμοποιήσει κανείς, θα φτάσει αναγκαστικά σ’ αυτό που ο μακαρίτης Αλ. Τσιριντάνης ονόμαζε ‘φράχτη’: θα πρέπει να αποφασίσει αν θα κάνει το κρίσιμο άλμα από τα φαινόμενα στα μη φαινόμενα, που τόσο ωραία διατυπώνεται στην προς Εβραίους επιστολή: «Πίστει νοοῦμεν κατηρτίσθαι τοὺς αἰῶνας ρήματι Θεοῦ, εἰς τὸ μὴ ἐκ φαινομένων τὰ βλεπόμενα γεγονέναι» (Εβρ. 11:3).

Αυτό που δεν μπορεί να ερμηνεύσει η βιολογική εξέλιξη είναι η ανάπτυξη συνειδήσεως, με την ευρεία έννοια του όρου. Πώς ξέρω ότι υπάρχω; Πώς έχω την αίσθηση του ‘εγώ’, του εαυτού μου, σε αντιδιαστολή με κάθε άλλο ον; Πώς ξέρω ότι μια μέρα θα πεθάνω; Κανένα ζώο, όσο ‘πρωτεύον’ (primate) κι αν είναι, δεν έχει αυτή την επίγνωση. Πώς και γιατί προβληματίζομαι για το ‘μετά’ τον θάνατο; Σε πιο στενό επίπεδο, πώς εννοώ την ηθική συνείδηση, το ‘πρέπει’ και το ‘δεν πρέπει’; Αρκεί η ανατροφή και το κοινωνικό παράδειγμα; Και πώς προέκυψε αυτό; Πώς εξηγείται ο λόγος (ενδιάθετος και έναρθρος); Πώς ερμηνεύεται το αυτεξούσιο και η ελευθερία του ανθρώπου, οι φιλοδοξίες του και οι επιλογές του, που μπορούν να κυριαρχούν ακόμη και πάνω στα ‘φυσικά’ ένστικτα; Ακόμη και σε καθαρά ζωικό επίπεδο, τι ακριβώς είναι αυτά που ονομάζουμε ένστικτα;

Όλα αυτά τα ερωτήματα δεν επιδέχονται απαντήσεις στηριγμένες σε επιστημονικές θεωρίες ή πειράματα. Η Ορθόδοξη χριστιανική ερμηνεία περικλείεται στην απλή φράση της Γένεσης «ἔπλασεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον, χοῦν ἀπὸ τῆς γῆς, καὶ ἐνεφύσησεν εἰς τὸ πρόσωπον αὐτοῦ πνοὴν ζωῆς, καὶ ἐγένετο ὁ ἄνθρωπος εἰς ψυχὴν ζῶσαν» [Γέν. 2:7]. Δεν μας περιγράφει το ‘πώς’ αλλά τονίζει εμφατικά το ‘Ποιός’ έπλασε τον άνθρωπο και δημιούργησε και όλη την υπόλοιπη κτίση. Θυμούμαι μια καθηγήτρια θεολόγο στο Γυμνάσιο να μας λέει, πριν μερικές δεκαετίες, ότι ο «χοῦς ἀπὸ τῆς γῆς» μπορεί να ήταν οποιοδήποτε έμβιο ον· αυτό που έκανε την ειδοποιό διαφορά από όλα τα άλλα όντα ήταν εκείνη η θεϊκή «πνοὴ ζωῆς» που έκανε τον άνθρωπο «ψυχὴν ζῶσαν», πρόσωπο με λόγο, αυτοσυνειδησία και επίγνωση του εαυτού του και του κόσμου γύρω του και ελεύθερη βούληση. Κι αυτή η πνοή δεν μπορεί να αναλυθεί με κανένα επιστημονικό μέσον· «πίστει μόνῃ» την αποδεχόμαστε. Η αναζήτησή μας σταματάει στο κατώφλι της πίστης: εκούσια, είτε το διαβαίνουμε είτε μένουμε εκτός. Αλλά βέβαια, η κάθε επιλογή έχει και τις (μετα)φυσικές συνέπειές της.

* * *

Το να οχυρωνόμαστε πίσω από μια σχολαστική, κατά λέξιν ερμηνεία της βιβλικής διηγήσεως για την δημιουργία είναι αφελές, και δίνει αφορμή στους ‘απέναντι’ να χλευάζουν την πίστη. Οποιαδήποτε θεωρία για την προέλευση, δημιουργία και εξέλιξη του Σύμπαντος, υλικού και εμβίου, δεν μπορεί να μας πει τίποτε απολύτως για τον Δημιουργό του. Και πώς να πει; «Θεὸν οὐδεὶς ἑώρακε πώποτε» [Ιω. 1:18]. Από την άλλη όμως, αν θέλουμε να είμαστε τίμιοι και ειλικρινείς με την επιστήμη μας, ας σκεφθούμε πολύ απλά: αν εμείς οι άνθρωποι χρειασθήκαμε τόσους αιώνες, τόση έρευνα, τόσα κεφάλια και κεφάλαια, τόση συλλογική σκέψη για να εξιχνιάσουμε τα θαυμάσια του κόσμου (που, σαν τα κεφάλια της μυθικής Λερναίας Ύδρας, δεν φαίνονται να έχουν τέλος…), πώς καταδεχόμαστε (δεν υπάρχει πιο κατάλληλη λέξη) να αρνούμαστε την ύπαρξη Οδηγού Νοός, που είναι μεν απρόσιτος στην επιστημονική έρευνα και απόδειξη, μας δίνει όμως άφθονα τα τεκμήρια της παρουσίας του μέσα από τα δημιουργήματά του; Με τα λόγια του Αποστόλου Παύλου, «τὰ ἀόρατα αὐτοῦ ἀπὸ κτίσεως κόσμου τοῖς ποιήμασι νοούμενα καθορᾶται, ἥ τε ἀΐδιος αὐτοῦ δύναμις καὶ θειότης» [Ρωμ. 1:20]. Σε μια εντελώς πρόχειρη και απλή αναλογία, μπορεί να μη γνωρίσαμε π.χ. τον Μπαχ ή τον Μότσαρτ, η μελέτη όμως των έργων τους μας αποδεικνύει περίτρανα τη μουσική τους ιδιοφυΐα. Και όπως γράφει ο Μέγας Βασίλειος στους λόγους του στην Εξαήμερο, «οὐκ ἐλαττοῦται ἡ ἐπὶ τοῖς μεγίστοις ἔκπληξις, ἐπειδὰν ὁ τρόπος καθ᾿ ὃν γίνεταί τι τῶν παραδόξων ἐξευρεθῇ».

Εν κατακλείδι, καμιά θεωρία δεν μπορεί να γκρεμίσει την όντως πίστη στον Δημιουργό Θεό. Με ανθρώπινους όρους, είναι σαν να επιχειρούμε να λύσουμε μαθηματικά προβλήματα με κανόνες π.χ. της γλωσσολογίας ή της χημείας (τα λάθος εργαλεία που είπαμε παραπάνω): οδηγούμαστε σε λογικό άτοπο (absurdum). Συνεπώς, ούτε ο πιστός πρέπει να φοβάται ή να αποστρέφεται την επιστήμη, αλλά ούτε και ο άπιστος να επιχειρεί με την επιστήμη να κατεδαφίσει την ‘πέτραν τῆς πίστεως’. Κανένα επιστημονικό μοντέλο για τον κόσμο δεν είναι έξω από τις δυνάμεις και την δικαιοδοσία του Παντοκράτορος. Το κύριο ζητούμενο είναι να έχουμε μάτια καθαρά για να βλέπουμε πίσω από τα φαινόμενα και να αναγόμαστε, δια της πίστεως, «ἀπὸ την κτίσιν πρὸς τὸν κτίσαντα», τον «πάντα ἐν σοφίᾳ ποιήσαντα». Αυτό όμως είναι μια καθαρά ελεύθερη, προσωπική επιλογή.

Συνεργείο λαϊκισμού και καπηλείας

 

Ο πόνος των ανθρώπων και των σκύλων

Του Παντελή Μπουκάλα

 

Παρασκευή, 15 Μαΐου. Δυτική Όχθη του Ιορδάνη. Στην αυλή ενός σπιτιού Παλαιστινίων, κάποιος Ισραηλινός έποικος, μ’ ένα στειλιάρι σε κάθε χέρι, δέρνει άγρια ένα σκυλί μεσαίου μεγέθους. Το ζωντανό είναι δεμένο, δεν μπορεί να απειλήσει κανέναν. Και τρομοκρατημένο. Δεν έχει δύναμη να αμυνθεί, ούτε καν να γαβγίσει. Κλαίει. Το κλάμα του όμως δεν μεταφράζεται σε γλώσσα ανθρώπων, δεν γίνεται κατανοητό. Ο δίποδος βασανιστής του, ον ανώτερο κατά τας γραφάς, το χτυπάει ανελέητα στο κεφάλι, στα πόδια, σε όλο του το σώμα. Σαν να το μισεί. Ή σαν να νιώθει ότι ξυλοκοπάει άλλο δίποδο, κατώτερο κατά τας γραφάς, εξολοθρευτέο: έναν Παλαιστίνιο.

[...]

Μια συγκλονιστική επιφυλλίδα του Παντελή Μπουκάλα στην "Καθημερινή της Κυριακής".  Διαβάστε την οπωσδήποτε εδώ:

https://www.kathimerini.gr/opinion/564244321/o-ponos-ton-anthropon-kai-ton-skylon/

Τα «μαγικά στυλό» των πανελλαδικών εξετάσεων και ένας λανθάνων διαφωτισμός

πηγή: ΕΝΔΟΤΟΠΟΣ

Του ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑ

Κάθε χρόνο, λίγο πριν την έναρξη των πανελλαδικών εξετάσεων, σύνηθες είναι το γεγονός σε ναούς να οργανώνονται ειδικές ιερές τελετές στις οποίες υποψήφιοι μαθητές συμμετέχουν μαζί με τους γονείς τους. Σ’ αυτές, για ευλογία στους μαθητές, οι ιερείς μοιράζουν στυλό και εικόνες του Χριστού, της Παναγίας και των Αγίων. Ετούτη η πρακτική, καθώς φαίνεται, σε κάποιους φαίνεται παράξενη· μάλιστα δεν χάνουν την ευκαιρία να την κατακρίνουν, μιλώντας για «μαγικά στυλό», «φυλαχτά», «ευλογημένα αντικείμενα» που, στους υποψήφιους μαθητές, προσθέτουν «μαγικές προσδοκίες», «θρησκευτική φόρτιση», περισσότερο φόβο και άγχος. Στην εποχή που η γνώση καλπάζει, τέτοιες πρακτικές, σε θιασώτες ενός λανθάνοντος διαφωτισμού μοιάζουν «πικρό ανέκδοτο».

«Ένα από τα σπανιότερα πράματα σε τούτη τη γη φαίνεται πως είναι η σωστή κρίση», γράφει ο Ζήσιμος Λορεντζάτος στα Collectanea του, τις καταγραφές του, τις «χαμάδες» του όπως τις χαρακτηρίζει. Σε όποιον δεν έχει σχέση με την εκπαίδευση και την Εκκλησία -ή αν έχει, η σχέση του είναι προβληματική- λογικό είναι να μην έχει σωστή κρίση και να παρερμηνεύει τη βοήθεια που, δια της προσευχής, η Εκκλησία απλόχερα προσφέρει στους υποψήφιους μαθητές σε περιόδους εξετάσεων. Στην προκειμένη περίπτωση ο ψόγος του «ψευδοδιαφωτιστή» προς την Εκκλησία και τους εκπροσώπους της είναι πέρα για πέρα άδικος. Κανένας στυλός και καμιά ιερή εικόνα δεν προσφέρεται έχοντας «μαγικές ιδιότητες», ούτε ως «ευλογημένο αντικείμενο». Απεναντίας, ότι η Εκκλησία προσφέρει προς τους υποψήφιους μαθητές το πράττει γιατί έχει τη φρονιμάδα και την ευθύνη που, δυστυχώς, δεν έχει το ελλαδικό εξετασιοκεντρικό και βάρβαρο εκπαιδευτικό σύστημα, το οποίο σκοτώνει κάθε ιδέα παιδαγωγικής ενσυναίσθησης, την οποία μαθητές και γονείς βρίσκουν σε ιερές τελετές στους ναούς, λίγες ημέρες πριν τις πανελλαδικές εξετάσεις. Ποιος είναι αυτός που θα τους απαγορεύσει αυτή την ελπίδα; Και γιατί τους ψέγει, υποστηρίζοντας πως η γνώση δεν χρειάζεται «τελετουργικά στολίδια;» Η Εκκλησία δεν μοιράζει «μαγικά στυλό». Πέραν του πλούτου της υμνογραφικής ποιητικής της παράδοσης, λειτουργεί και με σύμβολα· μέσω αυτών εύχεται οι μαθητές να έχουν καλή επιτυχία στις εξετάσεις. Ποιος είναι αυτός, που σε μαθητές θα απαγορεύσει στο θρανίο όταν θα γράφουν στις εξετάσεις, σε εμφανές σημείο, να έχουν μια ιερή εικόνα; «Η πίστη δεν παίρνει απόδειξη. Η απόδειξη θα έκανε την πίστη απλή γνώση», κατά Ζήσιμο Λορεντζάτο. Ποιος, επίσης, είναι αυτός που θα τους απαγορεύσει με την προσευχή τους να αντιστέκονται στον εκπαιδευτικό μηχανισμό όταν αυτός κάνει τη σκέψη τους κουρκούτι στην παπαγαλία; «Στην αλήθεια», που διδάσκει η Εκκλησία «δεν έχει απογύρια»… ξανά κατά Ζήσιμο Λορεντζάτο.

Τώρα, τα ευχολόγια πως οι μαθητές και η Παιδεία τους χρειάζεται «φως» και «ευθύνη», κινδυνεύουν να γίνουν στερεότυπα. Όπερ σημαίνει ότι, αν πραγματικά νοιαζόμαστε για αλλαγή στα εκπαιδευτικά μας πράγματα οφείλουμε να «κλείσουμε τα σχολειά για να φτιάξουμε καινούργια», όπως έλεγε ο σοφός ΔΑΣΚΑΛΟΣ Μίλτος Κουντουράς. Άλλωστε αιώνες σ’ αυτόν τον τόπο που λέγεται πατρίδα Ελλάδα, η μεταφυσική είναι γερά δεμένη με τη βούληση, την υπόσταση και το γίγνεσθαι των ανθρώπων της.

Ο υποψήφιος μαθητής στις πανελλαδικές εξετάσεις είναι ακόμα παιδί – έφηβος. Ψάχνει στηρίγματα και πρότυπα, κι εμπνέεται από αυτά. Ψάχνει «μυστικές φωνές μέσα του». Για κάποια παιδιά – εφήβους, στήριγμα είναι και η Εκκλησία. Γιατί τα ψέγουμε; Ιδού τι γράφει ο κορυφαίος ακαδημαϊκός, αρχιτέκτονας και ζωγράφος Πικιώνης στα αυτοβιογραφικά του σημειώματα:

«Το παιδί μαθαίνει ακούοντας μυστικές φωνές μέσα του. Μαθαίνει κάθε στιγμή, κάθε ώρα, την ώρα που πρέπει, όπως από μόνο του μπορεί μάθει. Εμάθαινε από όλα, από τη φύση, από τη διαγωγή των ανθρώπων. Αισθανόμουν πως ο καθένας θέλει ιδιαίτερη ανατροφή, ιδιαίτερη παίδευση, ανάλογη με τις κλίσεις τους, για να καρποφορήσει. Κι όμως μας εξαναγκάζουν να διατρέξουμε τη μακριά έρημο μιας συμβατικής παιδείας που απονεκρώνει απειράριθμες ψυχές. Από νωρίς αισθανόμουν την ανάγκη ενός παιδαγωγού που θα διάβαζε μέσα στην ψυχή μου και θα μπορούσε να με ποδηγετήσει.

»Εκεί κάτω, εις τα βράχια της Φρεαττύδας που καθημερινά μας πήγαινε την αδελφή μου κι εμένα η γιαγιά μας, ανάμεσα στα τραχιά εκείνα βράχια, όπου η αύρα έσειεν απαλά το μίσχο του φυτού που φύτρωνε στις κουφάλες των βράχων, στο χώμα το θεοφόρο, το σπαρμένο από τα θραύσματα των αγγείων, ανάμεσα από τα χαίνοντα πηγάδια που μου μιλούσαν για τους αρχαίους κάτοικους αυτής της γης, τη γης μου, εμόρφωνα τη συνείδησή της, έπλαθα την ιστορία της…».

Η αποϊεροποίηση σημαντικών στιγμών στο βίο κάθε ανθρώπου έχει συνέπειες. Μια από αυτές -η κυριότερη- είναι η καταλήστευση της βαριάς ιστορικής κληρονομιάς, νοοτροπία που συνιστά απόλυτη άρνηση του ανθρώπινου προσώπου, σαφές δείγμα του εκκοσμικευμένου κόσμου όπου ζούμε. «Άφετε τα παιδία και μη κωλύετε αυτά ελθείν προς με, των γαρ τοιούτων εστίν η βασιλεία των ουρανών», (Μτ. 19,14). Θέλει γερά κότσια η αναζήτηση του Θεού, και στις πανελλαδικές εξετάσεις. Ποιος είναι αυτός που θα την απαγορεύσει; Και γιατί την ψέγει;

[ΠΗΓΗ ΕΙΚΟΝΑΣ: Πικιώνης: Ζωγραφικά, τ. Α΄. Αθήνα: 1997. Ίνδικτος, σ. 24].

Υ.Γ. Ο όρος «διαφωτισμός» που γράφω στον τίτλο έχει τη σημασία του, μιας και το κίνημα του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού το οποίο απλώθηκε και στην τουρκοκρατούμενη Ελλάδα κατά τον 18ο αιώνα, μέχρι σήμερα έχει θιασώτες και επιγόνους. Ένας τέτοιος επίγονος είναι και ο ανώνυμος συντάκτης του λιβελλογραφήματος για τα «μαγικά στυλό» των πανελλαδικών εξετάσεων. Αρκετοί από αυτούς, σήμερα, λόγω άγνοιας βασικών προταγμάτων του Διαφωτισμού και πως αυτά, κυρίως μετά την Επανάσταση του 1821, στον ελλαδικό χώρο ανασχέθηκαν, φέρνει στο προσκήνιο το πρόβλημα της παρερμηνείας τους. Κύριο πρόταγμα των διαφωτιστών ήταν η ανεξιθρησκία και η αποδέσμευση του ανθρώπου από τις θρησκευτικές πέδες. Το θρησκευτικό φαινόμενο στην Ευρώπη για αιώνες βρίσκονταν υπό την επήρεια φονταμενταλιστικών μεσαιωνικών αντιλήψεων της Δυτικής Εκκλησίας – χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της Ιερής Εξέτασης. Μολονότι η Επιστημονική Επανάσταση (μέσα 16ου και 17ος αιώνα) μέσω των θετικών επιστημών μαθηματικοποίησε τη φύση, και μολονότι ο Διαφωτισμός εξύμνησε τις θετικές επιστήμες, η θρησκεία συνέχισε να είναι κυρίαρχη, με αποτέλεσμα να ελέγχει και να επικρίνει ζητήματα όπως η εξέλιξη του ανθρώπου και του κόσμου. Τρανταχτό παράδειγμα η καταδίκη του Δαρβίνου από τη Δυτική Εκκλησία την οποία, δυστυχώς, απροϋπόθετα υιοθέτησε και η Ανατολική. Ωστόσο, μέσα στους διαφωτιστές ευρωπαίους και έλληνες λογίους, υπήρξαν πολλές περιπτώσεις που, στις ιδέες του Διαφωτισμού ενσωμάτωσαν το θρησκευτικό φαινόμενο, στις πραγματικές διαστάσεις του, χωρίς να το απορρίπτουν. Οι απόπειρες διαλόγου επιστήμης και θρησκείας, που έγιναν καθ’ όλη τη διάρκεια του 20ού αιώνα και συνεχίζονται στον 21ο αιώνα είναι ελπιδοφόρο γεγονός.

https://endotopos.blogspot.com/2026/05/blog-post_23.html

Η αποφυλάκιση του Αλέξανδρου Γιωτόπουλου - Του Μάνου Λαμπράκη

Η αποφυλάκιση του Αλέξανδρου Γιωτόπουλου δεν άνοιξε απλώς μια νομική συζήτηση γύρω από τα ισόβια και τον σωφρονιστικό κώδικα. Άνοιξε ξανά το υπόγειο δωμάτιο της Μεταπολίτευσης, εκεί όπου η ελληνική κοινωνία έκρυψε επί δεκαετίες τη βαθιά αμηχανία της απέναντι στην πολιτική βία.

Η «17 Νοέμβρη» δεν υπήρξε μόνο μια τρομοκρατική οργάνωση με νεκρούς, αίμα και εκτελέσεις. Υπήρξε και το πιο σκοτεινό σύμπτωμα μιας χώρας που συχνά έδειξε να καταδικάζει τη βία θεσμικά αλλά να τη δικαιολογεί υπόγεια πολιτισμικά. Για χρόνια ολόκληρα, τμήματα της δημόσιας ζωής αντιμετώπισαν τη «17 Νοέμβρη» περίπου σαν ιστορική παραφωνία με πολιτικό υπόβαθρο και όχι σαν αυτό που πραγματικά ήταν: μια μηχανή ιδεολογικής εκτέλεσης ανθρώπων μέσα στην καρδιά της δημοκρατίας.

Αυτή είναι ίσως η πιο επικίνδυνη αλήθεια που ποτέ δεν ειπώθηκε καθαρά στη χώρα: ότι η Μεταπολίτευση δεν εξουδετέρωσε πραγματικά τη γοητεία της βίας. Απλώς τη μετέφερε από τον δρόμο στη γλώσσα. Τη διέσωσε μέσα σε πανεπιστημιακές αμφισημίες, σε δημοσιογραφικές υπεκφυγές, σε πολιτικές σιωπές, σε εκείνη τη μόνιμη ελληνική συνήθεια να αναζητούνται πάντοτε «ιστορικά συμφραζόμενα» όταν ο νεκρός ανήκει στη λάθος πλευρά του ιδεολογικού χάρτη. Κι έτσι, αντί να υπάρξει μια πραγματική συλλογική συντριβή απέναντι στο γεγονός ότι μια τρομοκρατική οργάνωση εκτελούσε ανθρώπους επί δεκαετίες σχεδόν μέσα στην κανονικότητα της δημοκρατικής ζωής, δημιουργήθηκε σταδιακά ένα πέπλο σχετικοποίησης που δηλητηρίασε βαθιά τη δημόσια συνείδηση.

Γι’ αυτό και η φράση του Κώστα Μπακογιάννη προχθές «αν τον δω στον δρόμο, τι θα κάνω;» είχε τόσο μεγάλη δύναμη. Επειδή διέλυσε για μια στιγμή τη μεταπολιτευτική θεατρικότητα της ψυχραιμίας. Εκεί δεν μιλούσε ένας πολιτικός. Μιλούσε ο γιος ενός ανθρώπου που εκτελέστηκε από τη «17 Νοέμβρη». Και κυρίως μιλούσε ένας πατέρας που κατάλαβε ξαφνικά ότι το τραύμα πέρασε ήδη στην επόμενη γενιά, μέσα από το τηλεφώνημα του δικού του παιδιού. Εκεί καταρρέει όλη η βολική αφήγηση περί «ιστορικού κλεισίματος κύκλων». Γιατί οι κύκλοι δεν κλείνουν ποτέ για εκείνους που έμειναν πίσω. Η Ιστορία μπορεί να γίνεται ντοκιμαντέρ. Για τις οικογένειες όμως παραμένει καθημερινότητα.

Από τη «17 Νοέμβρη» μέχρι τα Τέμπη, το Μάτι και κάθε βίαιο θάνατο που συγκλόνισε τη χώρα, η Ελλάδα επαναλαμβάνει την ίδια τελετουργία λήθης. Αρχικά θρήνος. Έπειτα δηλώσεις. Μετά υποσχέσεις περί Δικαιοσύνης. Και τέλος η μεγάλη επιστροφή στην κανονικότητα, σαν η κοινωνία να διαθέτει έναν αμυντικό μηχανισμό αυτοπροστασίας που απομακρύνει γρήγορα τους νεκρούς από το κέντρο της συλλογικής συνείδησης για να μη διαταραχθεί η πολιτική και οικονομική ομαλότητα. Οι συγγενείς όμως παραμένουν εκεί σαν δυσάρεστη υπενθύμιση ότι τίποτα δεν τελείωσε πραγματικά. Και γι’ αυτό προκαλούν τόση ενόχληση: επειδή επιμένουν να χαλούν τη σκηνοθεσία της κανονικότητας.

Το πολιτικό σύστημα ανέχεται εύκολα τους νεκρούς όταν μετατρέπονται σε επετείους, στεφάνια και επετειακές ομιλίες. Δεν αντέχει όμως τους ζωντανούς που συνεχίζουν να πονάνε δημόσια. Δεν αντέχει τις μάνες που δεν σιωπούν, τους πατέρες που επιστρέφουν κάθε χρόνο στα ίδια σημεία, τα παιδιά που μεγαλώνουν χωρίς να συμφιλιώνονται με την απώλεια. Γιατί όλοι αυτοί θυμίζουν κάτι εξαιρετικά επικίνδυνο: ότι κάτω από τη βιτρίνα της ώριμης ευρωπαϊκής δημοκρατίας, η Ελλάδα ουδέποτε επεξεργάστηκε πραγματικά ούτε τη σχέση της με τη βία ούτε τη σχέση της με τους νεκρούς της. Προτίμησε να μετατρέψει το τραύμα σε τηλεοπτικό υλικό, σε πολιτική διαχείριση και σε ιστορικό αρχείο.

Το βαθύτερο πρόβλημα της χώρας δεν βρίσκεται στο αν ένας καταδικασμένος τρομοκράτης δικαιούται νομικά να αποφυλακιστεί, αλλά στο ότι η ελληνική δημόσια ζωή έχει μάθει να φοβάται περισσότερο τη μνήμη παρά τη βία. Τη βία τη χωνεύει, τη σχολιάζει, τη σχετικοποιεί, τη μεταβολίζει πολιτικά. Τη μνήμη όμως όσων έμειναν πίσω δεν μπορεί να τη διαχειριστεί. Επειδή κάθε άνθρωπος που επιμένει να θυμάται λειτουργεί σαν κατηγορία απέναντι σε ολόκληρη τη μεταπολιτευτική αφήγηση.

Σαν μια επίμονη υπενθύμιση ότι η δημοκρατία δεν τραυματίστηκε μόνο από τους δολοφόνους της, αλλά και από την αδυναμία της να κοιτάξει κατάματα τους νεκρούς που άφησαν πίσω τους.

Μάνος Λαμπράκης

[πηγή]