Ο Μετάνθρωπος, ελπίδα ή εφιάλτης;
Η ιδέα της “υπερβάσεως” της ανθρώπινης
φύσεως δεν είναι καινοφανής και μας καταδιώκει από πολύ παλιά, πότε ως
όνειρο και πότε ως εφιάλτης. Η πρώτη στιγμή υπήρξε εκείνη του μύθου και
της θρησκείας… Ο ημίθεος, ο ήρωας, αποτελούν ήδη μια εκδοχή ενός
μυθολογικού μετανθρώπου, από τους Ινδιάνους της Αμερικής μέχρι τους
Ομηρικούς ήρωες και τον Ηρακλή. Ο ήρωας εμφανίζεται ως η σύμμειξη θεού
και ανθρώπου ως ένα προείκασμα της μεταβάσεως στη μετανθρώπινη
κατάσταση. Όσο για τις θρησκείες, ο άνθρωπος υπερβαίνει τη θνητή, ζωώδη
και πεπε ρασμένη φύση του μέσω της ένωσής του με τον θείο “πατέρα” του
(“πατέρας θεών και ανθρώπων”), και την πίστη σε μια “άλλη ζωή” που θα
του εξασφαλίσει την αθανασία.
Η δεύτερη “στιγμή” θα είναι η
“παιδευτική”-πολιτισμική. Μέσω της “παιδείας”, ο άνθρωπος υποτίθεται πως
θα “υπερβεί” τη φύση του και θα κατασκευάσει μια νέα ταυτότητα,
εξολοκλήρου πολιτισμική. Ο διαφωτισμός και η ακρότατη συνέπειά του ο
κρατικός μαρξισμός, θα θέσει ως προμετωπίδα του το αίτημα της
δημιουργίας του “νέου ανθρώπου”, που πλέον θα έχει υπερκεράσει κάθε
φυσικό ή ενστικτικό “προκαθορισμό”. Φύση και ιστορία διαχωρίζονται
ριζικά και απόλυτα, ο “άνθρωπος”, μέσω του πολιτισμού, υπερβαίνει
αμετάκλητα τη φύση.
Η αποτυχία των “παιδευτικών” ιδεολογιών,
η διόγκωση των οικολογικών προβλημάτων, η κατάρρευση των κοινωνικών
πειραματισμών του 20ού αιώνα, υπονόμευσαν την πίστη στις πολιτισμικές
και παιδευτικές διαδικασίες. Μπροστά στα αδιέξοδα που πολλαπλασιάζονται,
προετοιμάζεται μια νέα “στιγμή”, τεχνολογική, που θα υπερβεί “οριστικά”
την αντίφαση Φύση-Ιστορία και θα οδηγήσει, κυριολεκτικά, σε ένα “νέο
είδος ανθρώπου”. Η τεχνολογική μηχανική του ανθρώπου διήνυσε, μέσα σε
μερικά εκατομμύρια χρόνια, την απόσταση που τον χωρίζει από τη λάξευση
του πυριτόλιθου έως τη σύντηξη του πυρήνα του υδρογόνου και τη
μικροηλεκτρονική και βρίσκεται πλέον στο κατώφλι ενός ποιοτικού άλματος
χωρίς προηγούμενο, το οποίο υποστασιοποιείται σε περισσότερες από μία
κατευθύνσεις:
1. Πρώτον, στην κατασκευή του
“μετανθρώπου”, την παρέμβαση στην ίδια την ανθρώπινη φύση, όχι πλέον
μέσω του πολιτισμού, της θρησκείας, της ιδεολογίας, αλλά πάνω στο ίδιο
το βιολογικό “υλικό”.
2. Η δεύτερη κατεύθυνση αφορά στην
επέκταση της τεχνητής νοημοσύνης και της δημιουργίας νέων τεχνολογικών
πλασμάτων που σε λίγες δεκαετίες θα “ανταγωνίζονται” τον ίδιο τον
ανθρώπινο εγκέφαλο σε όλα τα επίπεδα, όπως το κάνουν ήδη π.χ. στο σκάκι.
Η συνεπαφή (interface) κομπιούτερ και
ανθρώπου μπορεί να γίνει τόσο στενή που οι χρήστες τους να θεωρούνται
δικαιολογημένα πως έχουν υπερανθρώπινη ευφυΐα. Οι βιολογικές επιστήμες
μπορεί να προσφέρουν τα μέσα για τη βελτίωση της ανθρώπινης ευφυΐας.
Πρόκειται ίσως για τη δραματικότερη
“στιγμή” στην ανθρώπινη ιστορία. Ο άνθρωπος αναλαμβάνει το ρίσκο της
αυτομετατροπής του σε “μετάνθρωπο”, δια της ηλεκτρονικής, της
βιογενετικής και της νανοηλεκτρονικής οδού. Θα μπορέσει όμως να ελέγξει
παρεμβάσεις στο γονιδιακό υλικό που μπορούν να αποβούν καταστροφικές και
να οδηγήσουν ακόμα και σε τερατογενέσεις; Ή μήπως τα “βιολογικά ρομπότ”
και οι μηχανές της τεχνητής νοημοσύνης, της συνεπαφής (interface)
ζωικών ιστών και μηχανών, που ευαγγελίζονται ορισμένοι
ρομποτικο-γενετιστές, μπορούν να οδηγήσουν ακόμα και σε μια “ανεξέλεγκτη
εξέγερση των ρομπότ”, τέτοια που έχει ήδη περιγράψει ο Ασίμωφ και οι
άλλοι πατέρες της επιστημονικής φαντασίας; Και όχι υποχρεωτικά με τη
μορφή της εξεγέρσεως των μηχανών, που προαναγγέλλει η επιστημονική
φαντασία, αλλά, τουλάχιστον, αρχικώς με τη μορφή ενός ανεξέλεγκτου και
εκθετικού πολλαπλασιασμού των μηχανών και των υπολογιστών;
Με τα σημερινά δεδομένα είναι απολύτως
ανεδαφική κάθε απόπειρα αναγωγής της ψυχολογίας στη νευροεπιστήμη, ώστε
να συνάγονται τα ψυχονοητικά αντικείμενα από τις δραστηριότητες των
νευρώνων. Το μοντέλο της δυαδικότητας το οποίο μπορεί να στηρίζεται
πιθανώς και στην “κβαντικού” τύπου λειτουργία του εγκεφάλου, σύμφωνα με
την υπόθεση του Πένροουζ, μοιάζει το πλέον ικανοποιητικό, τουλάχιστον σε
περιγραφικό επίπεδο. Όπως καταλαβαίνουμε, η συζήτηση αυτή, με τα
σημερινά εμπειρικά και πειραματικά δεδομένα, παραμένει χωρίς τέλος και
ίσως –ως συνέπεια και του θεωρήματος του Γκέντελ (Gödel)– να παραμείνει
για πολύ ή και εσαεί με αμφισβητούμενη έκβαση.
Το ισχυρότερο μαθηματικο-λογικό
επιχείρημα για την αδυναμία κατασκευής μιας μηχανής, η οποία να
υποκαθιστά τον άνθρωπο, το προσφέρει το Θεώρημα της μη-πληρότητας του
Γκέντελ, μία από τις μεγαλύτερες επιστημονικές αλλά και φιλοσοφικές
κατακτήσεις της εποχής μας.
Ο Γκέντελ απέδειξε ότι, σε οποιοδήποτε
μαθηματικό κλάδο, θα υπάρχουν πάντοτε κάποιες προτάσεις που δεν θα
μπορούν να αποδειχτούν αληθείς ή ψευδείς, σύμφωνα με τους κανόνες και τα
αξιώματα του συγκεκριμένου μαθηματικού κλάδου (π.χ. Ευκλείδια
γεωμετρία). Μπορείς να αποδείξεις ο,τιδήποτε σχετικά με ένα σύστημα μόνο
εάν βρίσκεσαι έξω από το σύστημα αυτό και δημιουργήσεις ή εφαρμόσεις
νέους κανόνες και αξιώματα, αλλά έτσι κατασκευάζεις ένα νέο ευρύτερο
μετα-σύστημα με τις δικές του αναπόδεικτες διαπιστώσεις. Κατά συνέπεια,
οποιοδήποτε λογικό σύστημα μιας ορισμένης πολυπλοκότητας είναι εξ
ορισμού ατελές και περιέχει περισσότερες αποφάνσεις από εκείνες που
μπορεί κανείς να αποδείξει σύμφωνα με τους ίδιους του κανόνες του
συστήματος.
