Δογματική διδασκαλία και Ιεροί Κανόνες στον Καταστατικό Χάρτη της Εκκλησίας της Κρήτης

Ἰωάννης Ν. Λίλης

Διδάκτωρ Θεολογίας Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης

Διδάσκων Δογματική καί Συμβολική Θεολογία

στήν Ἀνωτάτη Ἐκκλησιαστική Ἀκαδημία Ἡρακλείου Κρήτης

«ΔΟΓΜΑΤΙΚΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΚΑΙ ΙΕΡΟΙ ΚΑΝΟΝΕΣ ΣΤΟΝ ΚΑΤΑΣΤΑΤΙΚΟ ΧΑΡΤΗ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ»[1]

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Ἡ παροῦσα μελέτη φέρει τόν τίτλο «Δογματική διδασκαλία καί Ἱεροί Κανόνες στόν Καταστατικό Χάρτη τῆς Ἐκκλησίας τῆς Κρήτης» καί ἔχει ὡς σκοπό νά δείξει τήν παρουσία τῆς δογματικῆς διδασκαλίας καί τῶν ἱερῶν κανόνων τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας στόν Καταστατικό Χάρτη τῆς Κρητικῆς Ἐκκλησίας, τό Ν.4149/1961. Οἱ ἱεροί κανόνες τῆς Ἐκκλησίας ἐκφράζουν μέ πρακτικό τρόπο τή δογματική της διδασκαλία καί ἑπομένως δέν νοεῖται ἱερός κανόνας, ἀκόμα καί ὁ πιό πρακτικός, χωρίς τό δογματικό περιεχόμενο τῆς πίστεως. Ὁ νομοθέτης τοῦ συγκεκριμένου Καταστατικοῦ Χάρτη ὄχι μόνο τονίζει σέ πολλά σημεῖα τήν εὐθύνη τῶν ἀρχιερέων τῆς Κρήτης γιά τή διατήρηση τή δογματικῆς διδασκαλίας, ἀλλά καί σέ ὅλα τά ἄρθρα τοῦ Ν. 4149/1961 στηρίζεται σέ συγκεκριμένους ἱερούς κανόνες γιά νά νομοθετήσει γιά τήν Ἐκκκλησία. Φυσικά δέν ἀναφέρει ποτέ συγκεκριμένα ποιοί εἶναι αὐτοί οἱ κανόνες, καθώς αὐτό δέν εἶναι τό ἀντικείμενο τοῦ νομοθέτη ἀλλά τῶν εἰδικῶν νομικῶν καί τῶν θεολόγων. Ἡ μελέτη μέσα ἀπό τήν ἐξέταση τῶν ἄρθρων τοῦ Ν. 4149/1961 ποῦ ἀναφέρονται στή σύγκληση τῆς Ἱερᾶς Ἐπαρχιακῆς Συνόδου, τήν ἐξέταση τῆς δικαιολογημένης ἀπουσίας τῶν ἐπισκόπων ἀπό τίς συνεδριάσεις τῆς Συνόδου, τόν τρόπο ἐκλογῆς τῶν ἀρχιερέων, τήν ἀμφίεση τῶν κληρικῶν καί τόν τρόπο τῆς μετακίνησής τους σέ ξένες ἐπαρχίες, τήν περιουσία κληρικῶν καί μοναχῶν καί τή διαφύλαξη τῆς μετά τόν θάνατο αὐτῶν καθώς καί τήν παρουσία τοῦ ἀφορισμοῦ μέσα στήν Ἐκκλησία τῆς Κρήτης, προσπαθεῖ νά κάνει ἐμφανεῖς τους ἱερούς κανόνες στούς ὁποίους στηρίχτηκε ὁ νομοθέτης γιά νά συντάξει τό Ν. 4149/1961. Ἡ ἐμφάνιση ὅμως τῶν ἱερῶν κανόνων εἶναι οὐσιαστικά ἡ ἔκθεση τῆς ἴδιας της δογματικῆς διδασκαλίας τῆς Ἐκκλησίας ποῦ ἀφήνει ἔκδηλα τά σημάδια της σέ ὅλες τίς πτυχές τοῦ πολιτισμοῦ, μία ἐκ τῶν σπουδαιοτέρων εἶναι σίγουρα ἡ νομοθεσία ἑνός σύγχρονου εὐρωπαϊκοῦ κράτους.

1.ΕΙΣΑΓΩΓΗ

(Ἡ ἀνθρώπινη ὕπαρξη καί ὁ πολίτης τοῦ Κράτους)

Ἡ Πολιτεία καί ἡ Ἐκκλησία εἶναι δύο ἐντελῶς διαφορετικοί, μεταξύ τους, θεσμοί. Ἡ μεγάλη τους διαφορά ἔγκειται στόν διαφορετικό τρόπο μέ τόν ὁποῖο ἀντιμετωπίζουν καί ὑπηρετοῦν τόν ἄνθρωπο. Ἡ Πολιτεία ἀντιμετωπίζει τόν ἄνθρωπο ὡς πολίτη καί ὑπάρχει γιά νά ἐξασφαλίζει καί νά ἀποκαθιστᾶ τήν δημόσια τάξη καί ἀσφάλεια στήν χώρα, ἀπαραίτητη προϋπόθεση γιά τήν εὐημερία τῶν πολιτῶν σέ κάθε πτυχή τῆς ζωῆς τους. Ἡ Ἐκκλησία ἀντιμετωπίζει καί ὑπηρετεῖ τόν ἄνθρωπο ὡς ἑνιαία ὕπαρξη πού ἀποτελεῖται ἀπό τό νοῦ, τό λόγο, τή βούληση, τή φρόνηση, τήν ἐλευθερία, τό αὐτεξούσιο, λειτουργίες πού ἐκφράζονται μέ τό σῶμα, και επιδιώκει να του παρέχει τον αγιασμό του Αγίου Πνεύματος.

Ἡ διαφορετική ἀντιμετώπιση τοῦ ἀνθρώπου ἀπό τούς δύο θεσμούς καταδεικνύει καί τή μεγάλη τους διαφορά. Τό Ποινικό Δίκαιο λέγει πώς ἡ πρόθεση δέν εἶναι ποτέ ἔγκλημα, γιατί τό ἔγκλημα ξεκινᾶ πάντοτε ἀπό τήν πράξη καί μετά. Θέλουμε πράξη καί ἀπόδειξη τῆς πράξεως γιά νά καταλογήσουμε σέ κάποιον τό ἔγκλημα. Ἡ ὁμολογία ἑνός μάρτυρα πώς μισοῦσε τό θύμα καί ἤθελε νά τό σκοτώσει, ἀλλά κάποιος άλλος τον πρόλαβε διαπράττοντας το φόνο, δέν ἔχει καμία βαρύτητα γιά τόν δικαστή, ἐφόσον ὁ μάρτυρας παρουσιάζει ἰσχυρό ἄλλοθι γιά τήν ὥρα τοῦ ἐγκλήματος. Ἀντιθέτως σύμφωνα μέ τή δογματική διδασκαλία τῆς Ἐκκλησίας καί μόνο ἕνας λογισμός εἶναι ἱκανός καταστεῖ τρομερά καταστροφικός γιά τόν ἄνθρωπο, ἀκριβῶς γιατί ἀντιμετωπίζει τόν ἄνθρωπο ὡς ἑνιαία ὕπαρξη ξεκινώντας ἀπό τό νοῦ.

Ὁ Χριστός πολλές φορές στή δημόσια διδασκαλία τοῦ τόνισε αὐτό τό λεπτό σημεῖο. Κάποτε εἶπε στόν ἀκροατές του πῶς σύμφωνα μέ τή δίδασκαλία τῶν ἀρχαίων, δηλαδή τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης, δέν πρέπει κάποιος νά κάνει φόνο. Ὁ ἴδιος ὅμως τούς συμβούλεψε πώς καί μόνο πού θά ὀργισθεῖ κάποιος ἐναντίον τοῦ ἀδεφοῦ τοῦ εἶναι ἔνοχος φόνου.[2] Ἡ ἐν λόγω φράση τοῦ εἶναι πολύ ἀληθινή, γιατί λόγω τῆς ὑπαρξιακῆς ἑνότητας τοῦ ἀνθρώπου ἄν ὁ ἄνθρωπος μολύνει τό λογισμό του μέ τό θυμό, εἶναι πολύ εὔκολο κάποια στιγμή αὐτή ἡ μόλυνση νά ἐπεκταθεῖ σέ ὅλη τήν ὑπόλοιπή ὕπαρξη του, συνεπῶς καί στό σῶμα, καί νά προβεῖ σέ φόνο. Ἄν ὁ ἄνθρωπος δέν κόψει ἀμέσως τόν λογισμό καί τόν ἀφήσει νά ἐμφωλευθεῖ μέσα του, θά διαβρώσει ὁλόκληρη τήν ὕπαρξή του καί ἀργά ἤ γρήγορα θά ἔρθει ἡ τραγική κατάληξη, εἴτε ἐν βρασμῶ ψυχῆς εἴτε ὡς ἐκδήλωση τοῦ ἀπωθημένου. Γί΄ αὐτό πολύ χαρακτηριστικά λέγει ὁ Χριστός πώς καί ἐκεῖνος πού θά ἀποκαλέσει τόν ἀδερφό τοῦ «Ρακᾶ», δηλαδή ἀνόητο, θά πρέπει νά παραπεμφθεῖ στό δικαστήριο, καθώς καί ἐκεῖνος πού θά πεῖ τόν ἀδερφό τοῦ «Μωρέ» θά πρέπει νά παραδοθεῖ στήν πύρινη γέεννα.[3] Εἶναι ἰδιαιτέρως σημαντική ἡ ἔκφραση τοῦ Χριστοῦ τῷ ἀδερφῶ αὐτοῦ. Ὅταν οἱ λέξεις μωρέ καί ρακά διατυπώνονται πρός ἕναν ξένο, εἶναι λέξεις πού ἔφερε ἡ ἔνταση τῆς στιγμῆς, ἐφόσον δέν γνωρίζονταν καί παλιότερα γιά νά ὑπάρχει προηγούμενη ἐμπάθεια, ἑπομένως εἶναι λέξεις χωρίς οὐσία, γι’ αὐτό καί δέν εἶναι διαβρωτικές γιά τήν ἀνθρώπινη ὕπαρξη, δηλαδή δέν εἶναι ἁμαρτία. Ὅταν ὅμως οἱ λέξεις αὐτές διατυπώνονται ἀπό κάποιον γιά τόν ἀδερφό του, δηλαδή τόν ἄνθρωπο μέ τόν ὁποῖο συναναστρέφεται κάθε μέρα (τή σύζυγό του, τά παιδιά του, τόν συνάδερφό του, τούς συγγενεῖς του, τό γείτονά του), αὐτόν πού ἀποκαλεῖ ἡ Ἁγία Γραφή «ὁ πλησίον», τότε δέν εἶναι καθόλου τυχαῖες ἐκφράσεις ἀλλά κρύβουν ἀπωθημένα μίας διαβρωμένης ὕπαρξης πού, δοθείσης εὐκαιρίας, ξέρει νά πετάξει τό φαρμάκι πού κρύβει μέσα της.

Ἐκτός ἀπό τό θυμό ἡ ἀνθρώπινη ὕπαρξη μπορεῖ νά διαβρωθεῖ καί ἀπό τούς σαρκικούς λογισμούς, οἱ ὁποῖοι ἐξίσου εὔκολα ἐκδηλώνονται γρήγορα στήν ὑπόλοιπη ὕπαρξη καταλήγοντας στό σῶμα. Μόλις ὁ Χριστός τελείωσε τή ἀναφορά του στό θυμό, αμέσως συμπλήρωσε πώς οἱ ἀρχαῖοι ἔλεγαν ἐπίσης οὐ μοιχεύσεις, γιά νά προσθέσει ὁ ἴδιος πώς καί μόνο πού θά ἐπιθυμήσει ἕνας ἄνδρας μία ξένη γυναίκα «ἤδη ἐμοίχευσεν αὐτήν ἐν τή καρδία αὐτοῦ»[4]. Πολύ χαρακτηριστικά ὁ 22^ος κανόνας τῆς Δ΄ Οἰκουμενικῆς Συνόδου τονίζει αὐτό τό σημεῖο τῆς Ἁγίας Γραφῆς, αναφερόμενος στην κάθαρση των σκέψεων στα πλαίσια της υπαρξιακής ενότητος του ανθρώπου.[5] Εἶναι προφανές πώς ἕνας σαρκικός λογισμός γιά μία ξένη γυναίκα δέν εἶναι τό ἴδιο πράγμα μέ τήν ὁλοκληρωμένη σαρκική πράξη μέ αὐτήν. Ὅμως ἡ ὁλοκληρωμένη ἐρωτική πράξη πού ἐκφράζεται μέ τή σάρκα, πάντοτε ξεκινᾶ ἀπό ἕναν λογισμό, ὁ ὁποῖος ἐνῶ φαίνεται ἀθῶος δέν εἶναι καθόλου, γιατί λόγω τῆς πλήρους ὑπαρξιακῆς ἑνότητος τοῦ ἀνθρώπου τό πέρασμα ἀπό τό λογισμό στήν πράξη δέν εἶναι καθόλου δύσκολο, καταλήγοντας πολλές φορές σέ τραγωδία.

Ἕνα ἀκόμα σημεῖο στό ὁποῖο φαίνεται χαρακτηριστικά πώς ἡ Ἐκκλησία ἁγιάζει συνολικά τήν ἀνθρώπινη ὕπαρξη εἶναι τό θέμα τοῦ ὅρκου. Ὁ Χριστός τονίζει πώς ὅταν ὁ ἄνθρωπος διατηρεῖ καθαρή καί τίμια τήν ὕπαρξη του, τό ναί πού λέγει εἶναι πραγματικά ναι, καί τό οὔ εἶναι πραγματικά οὔ. Αὐτό δέν ἐξασφαλίζεται τόσο μέ τήν ἐξωτερική νομική τήρηση τῶν ὅρκων, ἡ ὁποία πολλές φορές εἶναι ὑποκριτική καί παραπλανητική, ὅσο κυρίως και μέ τήν καθαρότητα τῆς ὑπάρξεώς του. Τήν τήρηση τοῦ νόμου ἐκμεταλλεύονταν ὑποκριτικά οἱ Φαρισαῖοι βασιζόμενοι στά ἐξωτερικά σχήματα τοῦ Μωσαϊκοῦ Νόμου, χωρίς τήν ἐσωτερική καθαρότητα τῆς ὑπάρξεώς τους, γιά νά δείξουν φαινομενικά – ὑποκριτικά πώς εἶναι καθαροί. Γι’ αὐτό ὁ Χριστός ὑπογραμμίζει πῶς ὅταν ὁ λόγος μας δέν εἶναι ἁπλῶς ἕνα ναί ἤ ἕνα οὐ ἅλλά προσπαθεῖ νά στηριχτεῖ σέ ἐξωτερικούς ὅρκους αὐτοῦ του κόσμου, ὅρκους στόν οὐρανό ἤ στή γῆ ἤ στά Ἱεροσόλυμα τότε σίγουρα προέρχεται ἐκ τοῦ πονηροῦ.[6] Ἀντιθέτως ἄν ὑπάρχει ἡ ἐσωτερική καθαρότητα τοῦ ἀνθρώπου, τότε δέν ἐνοχλεῖ καθόλου καί ἡ ἐξωτερική τήρηση τοῦ ὅρκου πού μπορεῖ νά ἐπιβάλει ἡ ἑκάστοτε Πολιτεία.

Ὅπως ἡ διάβρωση τοῦ ἀνθρώπου ξεκινᾶ ἀπό τόν νοῦ ἔτσι καί ὁ ἁγιασμός τῆς ὑπάρξεως τοῦ ξεκινᾶ καί πάλι ἀπό τόν νοῦ.[7] Ἡ λέξη μετάνοια δηλώνει τήν ἀλλαγή τοῦ νοῦ, ἡ ὁποία θά ἐπηρεάσει ὁλόκληρη τήν ὑπόλοιπή του ὕπαρξη. Ἡ Ἐκκλησία ἀσχολεῖται μόνο μέ τούς λογισμούς τοῦ ἀνθρώπου χωρίς νά ἐξετάζει ποτέ ἐξουσιαστικά τίς πράξεις του, γιατί εἶναι σίγουρη πώς σέ ὅποια κατάσταση βρίσκεται ὁ νοῦς τοῦ ἀνθρώπου, ἀνάλογες θά εἶναι καί οἱ πράξεις του. Στό μυστήριο τῆς ἱερᾶς ἐξομολογήσεως ὁ πιστός ἀναφέρει ὀνομαστικά τίς πράξεις του, εἴτε διαβρωμένες καί ξένες πρός τή χάρη τοῦ Ἁγίου Πνεύματος, εἴτε ἁγιασμένες μέ τή χάρη τοῦ Ἁγίου Πνεύματος, χωρίς νά ὑπάρχει κανένας ἀπολύτως μηχανισμός ἀπό τήν πλευρά τῆς Ἐκκλησίας γιά νά ἐξακριβώσει ἄν αὐτά πού τοῦ λέγει ὁ ἐξομολογούμενος εἶναι ἀλήθεια ἤ ψέματα. Ἀντιθέτως ὁ ἀνακριτής ἤ ὁ δικαστής τῆς ὀργανωμένης Πολιτείας δέν βασίζεται ποτέ μόνο στά λεγόμενα τοῦ μάρτυρα ἤ τοῦ κατηγορουμένου, ἀλλά πάντοτε ἔχει τόν ἀπαραίτητο κρατικό μηχανισμό γιά νά διασταυρώσει καί νά ἐξακριβώσει τήν κατάθεση τοῦ μάρτυρα.

Ἐπειδή ὁ λόγος τῆς Ἐκκλησίας εἶναι ἁγιαστικός καί ὑπαρξιακός καθίσταται πάντοτε σκάνδαλο γι’ αὐτόν τόν κόσμο. Αὐτός ὁ κόσμος σέ κάθε ἐποχή θά ἀπορρίπτει τήν Ἐκκλησία ἤ θά τήν δέχεται μέ μεγάλη δυσκολία, γιατί ὁ λόγος της, ἐφόσον δέν εἶναι νομικός ἤ πολιτικός πού ἐπιθυμεῖ νά φέρει τή δημόσια τάξη, εἶναι βαρύς καί σκληρός. Ἀκόμα καί τή στιγμή πού ὁ Χριστός ἑτοιμαζόταν νά πεῖ τό «Τετέλεσται», ἀπευθύνθηκε στόν ἐκ δεξιῶν του ληστῆ, ἕναν μεγάλο κακοῦργο καί ἐγκληματία, καί τοῦ εἶπε πώς ἀπό ἐκείνη τήν ὥρα θά ἦταν μαζί του στόν παράδεισο.[8] Οἱ συγγενεῖς τῶν θυμάτων τοῦ ληστῆ ποῦ θά τό ἄκουσαν κάτω ἀπό τό σταυρό, εἶναι ἀδύνατον, μέ τά κοσμικά μέτρα νά πίστεψαν στό Χριστό. Ἕνας ἐγκληματίας σκότωσε ἤ βίασε τό παιδί τους, καί ἀκοῦν ἀπό τόν Ἰησοῦ ποῦ ἐπαγγέλεται πῶς ἔφερε τή σωτηρία στόν κόσμο, πῶς ἀπό ἐκείνη τήν ὥρα θά τόν εἶχε μαζί του στόν παράδεισο. Μέ τά μέτρα αὐτοῦ του κόσμου ὁ ἄνθρωπος δέν μπορεῖ νά τό δεχτεῖ καί στό σημεῖο αὐτό φαίνεται πόσο σκανδαλῶδες γεγονός εἶναι ὁ ἁγιασμός τῆς ἀνθρώπινης ὑπάρξεως πού χαρίζει ἡ Ἐκκλησία, ἀλλά ἀκόμα καί ὁ ἴδιος ὁ λόγος της.  Ἀντιθέτως ὁ πολιτικός καί νομικός λόγος εἶναι πολύ εὔκολο νά γίνει εὐχάριστος, γιατί καθώς θέλει νά φέρει τή δημόσια τάξη στή χώρα, προστατεύοντας τά δικαιώματά του ἀνθρώπου (και όχι αγιάζοντας συνολικά τη φύση του) προσπαθεῖ νά ἱκανοποιήσει ὅλους τους πολίτες.

Μία ἐπίσης σπουδαία διαφορά ἐκκλησιαστικοῦ καί πολιτικοῦ λόγου εἶναι πώς στόν ἐκκλησιαστικό λόγο ὁ ἄνθρωπος δέν μπορεῖ ποτέ νά ξεγελάσει τόν ἑαυτό του, ἐνῶ στόν νομικό μπορεῖ. Ἡ ὕπαρξη δέν λέγει ποτέ ψέματα. Ὁ κάθε ἄνθρωπος, ἐνδόμυχα, γνωρίζει πολύ καλά γιά τόν ἑαυτό τοῦ ἄν ὄντως λέγει ἀλήθεια, ἄν ὄντως εἶναι εὐτυχισμένος, ἄν ὄντως δέν ἔχει ἀδικήσει τόν συνάνθρωπό του. Ἀντιθέτως στόν νομικό λόγο εἶναι πολύ εὔκολο ὁ ἄνθρωπος νά πεῖ ψέματα ἀκόμα καί στόν ἴδιο του τόν ἑαυτό. Στήν περίπτωση πού ἔχει προβεῖ σέ μία ἐνέργεια πού ἠθικά εἶναι μεμπτή ἀλλά γιά τό νόμο ἐντελῶς ἀδιάφορη ἤ νομικά ἔχει παραγραφεῖ, δέν θά νιώσει ποτέ ἄβολα γιατί στό νομικό λόγο μᾶς ἐνδιαφέρει ἡ τήρηση τοῦ γράμματος τοῦ νόμου καί ὄχι οἱ ὑπαρξιακές του προεκτάσεις.