Μίκη Θεοδωράκη, Το πανηγύρι της Ασή Γωνιάς

https://www.youtube.com/watch?v=6_OytAlKUts

Το Πανηγύρι της Ασή-Γωνιάς είναι ένα συμφωνικό σκέρτσο βασισμένο πάνω σε λαϊκά Κρητικά μοτίβα. Μια μουσική πανδαισία που θυμίζει όλους τους μεγάλους κλασικούς συνθέτες των περασμένων αιώνων και κατατάσσει για μία ακόμα φορά τον Μίκη Θεοδωράκη στους μεγαλύτερους και σπουδαιότερους συνθέτες του 20ου αιώνα, εν ζωή μάλιστα!

ΤΟ ΠΑΝΗΓΥΡΙ ΤΗΣ ΑΣΗ-ΓΩΝΙΑΣ 

Συμφωνικό σκέρτσο (1946-1947) 

Κρατική Ορχήστρα Αθηνών

Μουσική Διεύθυνση: Ηλίας Βουδούρης 

Ηχογράφηση συναυλίας: Μέγαρο Μουσικής Αθηνών στις 11 Φεβρουάριου 2005

Το συμφωνικό σκέρτσο Το Πανηγύρι της Αση-γωνιάς, είναι το πρώτο σύνθεμα του Μίκη Θεοδωράκη το οποίο ερμηνεύτηκε δημόσια. Αυτό έγινε στις 7 Μαΐου του 1950, όταν ο αρχιμουσικός και δάσκαλος του νεαρού μουσουργού, Φιλοκτήτης Οικονομίδης, το συμπεριέλαβε σε πρόγραμμα συναυλίας της Κρατικής Ορχήστρας Αθηνών, την οποία διηύθυνε στο θέατρο Ορφέας. Ήταν όμως και το πρώτο έργο του στο οποίο δείχνει φανερά ότι η παραδοσιακή μουσική της Ελλάδας, και ιδιαίτερα εκείνη της Κρήτης, θα αποτελούσε μια πολύτιμη πηγή έμπνευσης. Το έργο ολοκληρώθηκε σε πρώτη μορφή, για ορχήστρα εγχόρδων, στις 27 Δεκεμβρίου 1946, στην Αθήνα. Ο συνθέτης ταυτοχρόνως άρχισε να επεξεργάζεται και τη μορφή του για πιάνο τέσσερα χέρια, όμως η προσπάθειά του αυτή έμεινε ανολοκλήρωτη, προφανώς λόγω των τότε γεγονότων (εμφύλιος, παρανομία κλπ). Την επόμενη χρονιά πάντως, παρά τις αντίξοες συνθήκες, κατόρθωσε να το διασκευάσει-μεταγράψει για μεγάλη συμφωνική ορχήστρα, που ήταν και η αρχική του πρόθεση. Την οριστική, τέλος, μορφή της ενορχήστρωσής του επεξεργάστηκε την άνοιξη του 1950. Το έργο, μολονότι σύντομο και σε ένα μέρος, έχει τη φόρμα της σουίτας. Τα χορευτικά μέρη της ερμηνεύονται βεβαίως χωρίς διακοπή. Δυο είναι τα θέματα που κυριαρχούν. Το πρωτοεμφανιζόμενο βασίζεται στη μελωδία και στο ρυθμό (πεντοζάλη) του γνωστού παραδοσιακού κρητικού τραγουδιού Μες στου Μαγιού τις Μυρωδιές. Το δεύτερο είναι μεν πρωτότυπο, υφάνθηκε όμως και αυτό με κρητικά ρυθμικά μοτίβα. Στην ενορχήστρωσή του ο συνθέτης εστίασε στο χρώμα μάλλον παρά στη συμφωνική επεξεργασία και ανάπτυξη. Στη χειρόγραφη παρτιτούρα σημειώνει: "Το Πανηγύρι της Αση-γωνιάς γίνεται κάθε χρόνο στα Χανιά της Κρήτης. Στην ομώνυμη μουσική μου σύνθεση παίρνω αφορμή από αυτό το γεγονός, για να δώσω την ατμόσφαιρα της λαϊκής ζωντάνιας, χαράς και δύναμης. Είναι ακόμη η νοσταλγία και ο ρεμβασμός κάτω από το γαλάζιο φως του Αιγαίου, και διευκρινίζει: Η Αση-γωνιά είναι ένα μοναστήρι στην Κρήτη. Ο πατέρας μου αναφερόταν πολλές φορές στο πανηγύρι που γινόταν εκεί μια φορά το χρόνο". Είναι προφανές ότι το έργο έχει προγραμματικό χαρακτήρα, όχι όμως αυστηρό μα ελεύθερο, καθώς, όπως υπονοούν οι σημειώσεις του συνθέτη, ο ίδιος δεν είχε βρεθεί στο πανηγύρι, όταν έπλαθε το έργο του αυτό. Οι περιγραφές ωστόσο και η γνώση της κρητικής παραδοσιακής μουσικής αποτέλεσαν ένα δυναμικό εφαλτήριο για τη φαντασία και την έμπνευσή του. Το έργο έγινε δεκτό από την πρώτη ερμηνεία του με ιδιαίτερα εγκώμια. Ο Μανώλης Καλομοίρης, σε κριτική του που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Έθνος στις 12 Μαΐου 1950, αναφέρει: " ...Ο κ. Θεοδωράκης είναι ένας νέος με-πραγματικό συνθετικό ταλέντο. Έχει το αίσθημα του χρώματος και ξέρει να συνταιριάζει ζωηρούς ρυθμούς και νεωτεριστικές αρμονίες". Σε κείμενό του που δημοσιεύτηκε τρεις μέρες μετά στην «Ελληνική Δημιουργία», ο Γεώργιος Σκλάβος σημειώνει: "...Ο φετινός απόφοιτος της τάξεως των Ανωτέρων θεωρητικών του Ωδείου Αθηνών, κ. Μίκης Θεοδωράκης. παρουσίασε διά πρώτην φοράν δημοσίαν σύνθεσιν για ορχήστρα υπό την διεύθυνσιν του καθηγητού του. Το Πανηγύρι της Αση-γωνιάς, όπως ονομάζει το συμφωνικό του σκέρτσο, είναι μια σελίς με έντονο το εθνικό χρώμα της ιδιαιτέρας του πατρίδος Κρήτης. Πολλές φορές μου εδόθη η ευκαιρία να διακηρύξω την αγάπη μου προς το λαϊκό τραγούδι της Μεγαλονήσου αυτής. Το θεωρώ το πλουσιότερο σε ρυθμό και χρώμα. Τα προσόντα δε αυτά αποτελούν ακριβώς και τα κυριότερα χαρακτηριστικό της συνθέσεως του κ. Θεοδωράκη... "

Παρά ταύτα όμως το έργο παρέμεινε μέχρι σήμερα ανέκδοτο δισκογραφικό. 

Γιώργος Β. Μονεμβασίτης

***
Δείτε και: 

Ασή Γωνιά: Ο 'Αη- Γιώργης ο Γαλατάς και η ευλογία των αιγοπροβάτων

Χρήστος Γιανναράς, Να ξανασμίξουν η Γιορτή με το «νόημα»

πηγή: Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 19/4/2020

Στην πλειονότητά τους οι σύγχρονες κοινωνίες διαστέλλουν την όποια γιορτή (θρησκευτική ή εθνική) από το «νόημά» της. «Νόημα» λέμε την αιτία και τον σκοπό πράξεων, συμβάντων, ενεργημάτων, τη σημασία τους για τη ζωή μας. Και «γιορτή» ονομάζουμε τη συλλογική χαρά και ευφροσύνη που εισπράττουμε από συμβάντα - γεγονότα ευεργετικά για τη ζωή όλων μας.

Ο συλλογικός εορτασμός συνεπαγόταν πάντοτε κοινή αργία. Όταν οι άνθρωποι γιορτάζουν, δεν εργάζονται, έχουν «σχόλη», εγκαταλείπουν την «α-σχολία». Η ασχολία είναι δουλεία στην ανάγκη, η σχόλη ανακουφίζει την ασχολία, η ασχολία παρηγορείται από τη σχόλη. «Ασχολούμεθα ίνα σχολάζωμεν», είπε ο Αριστοτέλης.

Σχολάζουμε και γιορτάζουμε με τη μνήμη πάντοτε κάποιας μεγάλης χαράς που δίνει σταθερά «νόημα» στη ζωή μας. Έστω, σε μια «μικρά ζύμη», ελάχιστη πληθυσμική ομάδα. Κάποτε, στις χριστιανικές κοινωνίες, όταν η συνοχή της συλλογικότητας προέκυπτε από μια κοινή εύρεση και βίωση ελπίδας για ελευθερία από τον θάνατο, οι γιορτές ήταν εκρήξεις χαράς από ρεαλιστική ψηλάφηση αυτής της προσδοκίας. Τότε αυτονόητο πλαίσιο του βίου ήταν η κοινωνία των σχέσεων, οικογένεια και κοινότητα. Οι άνθρωποι μοιράζονταν τη ζωή, ανάγκες, χαρές και πόνους – δεν λογάριαζαν για «πρόοδο» τη θωράκιση της εγωτικής ακοινωνησίας με ατομικά «δικαιώματα».

Σήμερα, το «νόημα» της γιορτής αρχίζει και τελειώνει στην αργία, ίσως και σε κάποια διαφοροποίηση των εδεσμάτων. Το αίνιγμα του θανάτου το απωθούμε ή το παρακάμπτουμε, οι άνθρωποι προτιμάμε το απλοϊκότερο ενδεχόμενο: να μηδενίζεται η ύπαρξη με τον θάνατο. Συντηρούμε ακόμα εθιμοτυπικά κατάλοιπα της άλλοτε εόρτιας χαράς του κοινοτικού βίου, εκκλησιαστικές ονομασίες περιόδων ή ημερών αργίας και ευωχίας, ίσως και τη συναισθηματική εμμονή σε θρησκευτικές τελετουργίες που εκτιμώνται για τη γραφικότητά τους. Συντηρούμε προσχήματα, οι «γιορτές» μας δεν έχουν «νόημα».

Σε αυτή την ανεπρόκοπη χώρα, που συνεχίζουμε να τη λέμε «Ελλάδα», η ιστορική αποτυχία μας των κατοίκων και πολιτών της είναι μια πραγματική οδύνη.

Κυριολεκτικά και συγκεκριμένα: Διακόσια χρόνια τώρα, είναι αδύνατο να συνειδητοποιήσουμε (ο λαός, οι πολιτικοί μας ηγέτες, το επιστημονικό δυναμικό, οι δάσκαλοι, οι δημιουργοί - καλλιτέχνες) πως όταν στο Σύνταγμά μας ονομάζουμε την Εκκλησία «επικρατούσα εν Ελλάδι θρησκεία» κατεδαφίζουμε και διαγράφουμε, όχι δοξασίες, «πεποιθήσεις», χρησιμοθηρικές πρακτικές κοινωνικής συνοχής, αλλά την ιστορική δυναμική ενός πολιτισμού.

Αυτές οι δύο λεξούλες «επικρατούσα θρησκεία» αρνούνται και ατιμάζουν την «πόλιν» των Ελλήνων, την «εκκλησία του δήμου», την «πολιτικήν τέχνην» ως άθλημα μίμησης του «τρόπου της του παντός διοικήσεως», τρόπου της αθανασίας και του συμπαντικού κάλλους. Να μιλάνε οι Έλληνες για «επικρατούσα θρησκεία» σημαίνει ότι δεν καταλαβαίνουν πια τίποτε από τον Παρθενώνα, τίποτε από την Αγιά-Σοφιά, γέννησαν κατά λάθος τον Πανσέληνο και τον Ρωμανό τον Μελωδό, πέρασαν τυχαία από την τραγωδία στην ευχαριστιακή δραματουργία, τυχαία από τον Αριστοτέλη στον Μάξιμο τον Ομολογητή.

Ίσως σκόπιμα, όσοι πιθηκίζουν τον μηδενισμό και αμοραλισμό για να ακκίζονται σαν «προοδευτικές» δυνάμεις, υπερτονίζουν τα συμπτώματα παρακμής, δηλαδή θρησκειοποίησης, της Εκκλησίας στην Ελλάδα.

Βλέπουν στην Εκκλησία μόνο την παιδαριώδη ηθικολογία, τον θεολογικό αναλφαβητισμό, την ψυχανωμαλία των δήθεν «συντηρητικών» κληρικών και λαϊκών – με πολυθόρυβη αγραμματοσύνη και ψυχαναγκασμό.

Χαρακτηριστική η συγκεφαλαίωση όλων αυτών των συμπτωμάτων σε δύο κραυγαλέες εμμονές που ταλαιπώρησαν την ελλαδική Εκκλησία στο φετινό Πάσχα: Ο ναρκισσισμός των «συντηρητικών» απαιτούσε να υποταχθεί η εκκλησία στην ψυχολογική τους ανάγκη να λατρεύουν είδωλα. Πρώτο είδωλο, το Άγιο Φως, το «αυθεντικό» και «γνήσιο», που με προγραμματισμένη κάθε χρόνο θαυματοποιία, εξάγεται αεροπορικώς από τα Ιεροσόλυμα. Και δεύτερο είδωλο, ο άρτος και ο οίνος της Ευχαριστίας, που (όπως το απαίτησε η ρωμαιοκαθολική νοησιαρχική ειδωλοποιία) υφίστανται «μεταστοιχείωση» (transubstantiatio), θεοποιούνται μαγικά.

Δεν υποψιάζονται οι θλιβεροί νάρκισσοι της «συντηρητικής» εγωπάθειας ότι έτσι καταργούν τον πυρήνα του χριστιανικού ευ-αγγελίου. Ότι ο Θεός δεν είναι «οντότητα», ένα αναγκαία προκαθορισμένο «τι», είναι σχέση, η ύπαρξη ως σχέση: είναι «Πατήρ», «Υιός», «Πνεύμα», υποστάσεις που ορίζονται ως ελευθερία αγάπης – «ο Θεός αγάπη εστί» (1 Ιωαν. 4,16). Δεν προκαθορίζεται από την αναγκαιότητα να υπάρχει, αλλά αυτοκαθορίζεται ως ελευθερία αγάπης, αγάπης που «γεννά» και «εκπορεύει». Η αγάπη (ο «μανικός έρως») είναι ο τρόπος ύπαρξης (όχι απλώς συμπεριφοράς) του Θεού.

Επομένως, το Άγιο Φως είναι άγιο, επειδή κοινωνείται αγαπητικά «εκκλησιαζόμενο», όχι μαγικά επιβαλλόμενο καθιστώντας την πίστη «αναγκαστή κατά πάντων».

Και τα «τίμια δώρα» της Ευχαριστίας, η κοινωνία του άρτου και του οίνου, δεν μεταστοιχειώνουν το κτιστό σε άκτιστο, αλλά χαρίζουν στο κτιστό να υπάρχει με τον τρόπο του ακτίστου, την αγαπητική ελευθερία.

https://www.kathimerini.gr/1074472/opinion/epikairothta/politikh/na-3anasmi3oyn-h-giorth-me-to-nohma

Giorgio Agamben, Φάση 2

πηγή: ΑΝΤΙΦΩΝΟ

Giorgio Agamben

Φάση 2 (20.4.2020)

Μετάφραση: Αναστάσιος Θεοφιλογιαννάκος

Όπως ήταν προβλεπόμενο και όπως είχαμε προσπαθήσει να υποψιάσουμε όσους προτιμούσαν να κλείσουν τα μάτια και τα αυτιά τους, η λεγόμενη φάση 2 ή η επιστροφή στην κανονικότητα θα είναι ακόμη χειρότερη από όσα έχουμε ζήσει έως σήμερα. Δύο σημεία μεταξύ εκείνων που προετοιμάζονται (στα υπό εκπόνηση διατάγματα) είναι ιδιαίτερα αποτρόπαια και συνιστούν κατάφωρη παραβίαση των αρχών του Συντάγματος: η περιορισμένη, με βάση την ηλικιακή ομάδα, δυνατότητα μετακίνησης, δηλαδή η υποχρέωση για άτομα άνω των 70 ετών να παραμείνουν κλεισμένοι στο σπίτι τους και η υποχρεωτική ορολογική χαρτογράφηση για το σύνολο του πληθυσμού. Όπως έχει επισταμένως επισημανθεί σε μία έκκληση που κυκλοφορεί τώρα στην Ιταλία, αυτή η διάκριση είναι αντισυνταγματική γιατί αφενός μεν δημιουργεί μια ομάδα πολιτών δεύτερης κατηγορίας (ενώ όλοι οι πολίτες πρέπει να είναι ίσοι ενώπιον του νόμου), αφετέρου δε τους στερεί de facto την ελευθερία τους με μία εντελώς αδικαιολόγητη επιβολή άνωθεν, η οποία θέτει μάλλον σε κίνδυνο την υγεία των εν λόγω ατόμων αντί να τα προστατέψει. Τούτο μαρτυρείται από τις πρόσφατες ειδήσεις για την αυτοκτονία δύο ανθρώπων ηλικίας άνω των εβδομήντα ετών, οι οποίοι δεν άντεχαν πλέον να ζουν σε απομόνωση. Εξίσου παράνομη είναι η υποχρέωση της ορολογικής χαρτογράφησης, δοθέντος ότι το άρθρο 32 του Συντάγματος ορίζει πως κανείς δεν υποχρεώνεται να υποβληθεί σε ιατρική εξέταση παρά μόνο κατ’ εφαρμογή διατάξεως νόμου, ενώ για μία ακόμα φορά, όπως συμβαίνει κατά την τελευταία περίοδο, τα μέτρα φέρεται ότι θα θεσπιστούν με κυβερνητικό διάταγμα.

Παραμένουν επίσης οι περιορισμοί αναφορικά με τις τηρητέες αποστάσεις και τις απαγορεύσεις συναντήσεων, πράγμα που συνεπάγεται τον αποκλεισμό οιασδήποτε δυνατότητας πραγματικής πολιτικής δραστηριότητας.

Είναι απαραίτητο να εκφράσουμε χωρίς επιφυλάξεις τη διαφωνία μας για το μοντέλο της κοινωνίας που βασίζεται στην κοινωνική απόσταση και στον απεριόριστο έλεγχο που βούλονται να επιβάλουν.

[Το κείμενο του Giorgio Agamben δημοσιεύθηκε στο Quodlibet με τίτλο Fase 2: https://www.quodlibet.it/giorgio-agamben-fase-2]

Giorgio Agamben, Ένα ερώτημα

Giorgio Agamben

Ένα ερώτημα

Μετάφραση: Γιώργος Πινακούλας

«Πρῶτόν τε ἦρξε καὶ ἐς τἆλλα τῇ πόλει ἐπὶ πλέον ἀνομίας τὸ νόσημα […] καὶ τὸ μὲν προσταλαιπωρεῖν τῷ δόξαντι καλῷ οὐδεὶς πρόθυμος ἦν, ἄδηλον νομίζων εἰ πρὶν ἐπ’ αὐτὸ ἐλθεῖν διαφθαρήσεται»

[Και από άλλες απόψεις ο λοιμός έγινε αφορμή για μεγαλύτερη ανομία στην πόλη […] Κανένας δεν είχε διάθεση να επιμένει περισσότερο σε κάτι που το θεωρούσε καλό, αφού δεν ήταν βέβαιος ότι δεν θα πέθαινε προτού να το πραγματοποιήσει] 

Θουκυδίδης, Ιστορίαι 2,53 (μετάφρ.:  Νίκος Σκουτερόπουλος)

Θα ήθελα να μοιραστώ με όσους το επιθυμούν ένα ερώτημα επί του οποίου δεν έχω πάψει εδώ και πάνω από ένα μήνα να στοχάζομαι. Πώς είναι δυνατόν μια ολόκληρη χώρα να μη συνειδητοποιεί ότι κατέρρευσε ηθικά και πολιτικά ενώπιον μιας ασθένειας; Οι λέξεις που χρησιμοποίησα για να διατυπώσω αυτό το ερώτημα ζυγίστηκαν προσεκτικά μία προς μία. Το μέτρο της παραίτησης από τις ηθικές και πολιτικές αρχές μας είναι, στην πραγματικότητα, πολύ απλό: πρέπει ν’ αναρωτηθούμε ποιο είναι το όριο πέρα απ’ το οποίο δεν είμαστε διατεθειμένοι να υποχωρήσουμε. Πιστεύω ότι ο αναγνώστης που θα κάνει τον κόπο να εξετάσει τα ακόλουθα σημεία δε θα μπορέσει παρά να συμφωνήσει –αν δεν το έχει ήδη συνειδητοποιήσει ή αν προσποιείται ότι δεν το έχει συνειδητοποιήσει– ότι το κατώφλι που χωρίζει την ανθρωπιά από τη βαρβαρότητα ξεπεράστηκε.

1) Το πρώτο σημείο, ίσως το πιο σοβαρό, αφορά τις σορούς των νεκρών. Πώς μπορέσαμε να δεχτούμε, με την επίκληση και μόνο ενός απροσδιόριστου κινδύνου, όχι μόνο να πεθαίνουν μόνοι τους οι αγαπημένοι μας άνθρωποι και γενικά τα ανθρώπινα όντα, αλλά –πράγμα που δεν είχε ξανασυμβεί ποτέ στην ιστορία, από την Αντιγόνη μέχρι σήμερα– οι σοροί τους να καίγονται χωρίς κηδεία;

2) Δεχτήκαμε έπειτα, χωρίς να φέρουμε πολλά προσκόμματα, με την επίκληση και μόνο ενός απροσδιόριστου κινδύνου, να περιορίσουμε σε βαθμό που δεν είχε συμβεί ποτέ πριν στην ιστορία της χώρας, ούτε κατά τη διάρκεια των δύο Παγκόσμιων Πολέμων (η απαγόρευση κυκλοφορίας κατά τη διάρκεια του πολέμου περιοριζόταν σε ορισμένες ώρες) την ελευθερία μετακίνησής μας. Δεχτήκαμε, συνεπώς, με την επίκληση και μόνο ενός απροσδιόριστου κινδύνου, να αναστείλουμε κατ’ ουσίαν τις σχέσεις φιλίας και αγάπης, επειδή ο πλησίον μας έγινε πιθανή πηγή μόλυνσης.

3) Αυτά μπόρεσαν να συμβούν –και εδώ φτάνουμε στη ρίζα του φαινομένου– διότι έχουμε διαχωρίσει την ενιαία βιοτική μας εμπειρία, που είναι πάντα αδιαχώριστα σωματική και πνευματική, αφενός σε μια καθαρά βιολογική ύπαρξη και αφετέρου σε μια αισθηματική και πολιτισμική ζωή. Ο Ιβάν Ίλιτς έχει δείξει, και ο Ντέιβιντ Κέιλυ το ανέφερε πρόσφατα, την ευθύνη της σύγχρονης ιατρικής γι’ αυτό το διαχωρισμό, ο οποίος θεωρείται δεδομένος, ενώ είναι, αντίθετα, η μεγαλύτερη αφαίρεση. Ξέρω καλά ότι αυτή η αφαίρεση πραγματοποιήθηκε από τη σύγχρονη επιστήμη μέσω συσκευών ανάνηψης, οι οποίες μπορούν να διατηρήσουν ένα σώμα σε κατάσταση καθαρά φυτικής ζωής.

Αν όμως αυτή η κατάσταση επεκτείνεται πέρα από τα αναγκαία χωρικά και χρονικά όριά της, όπως προσπαθούμε να κάνουμε σήμερα, και γίνεται ενός είδους αρχή της κοινωνικής συμπεριφοράς, πέφτουμε σε αντιφάσεις απ’ τις οποίες δεν υπάρχει διέξοδος.

Ξέρω ότι κάποιοι θα σπεύσουν να μου απαντήσουν πως πρόκειται για μια κατάσταση χρονικά περιορισμένη, μετά την οποία όλα θα επανέλθουν στην πρότερη κατάσταση. Είναι πραγματικά παράδοξο ότι μπορούν και το επαναλαμβάνουν, εκτός αν το κάνουν με κακή πίστη, αφού η ίδια η εξουσία που κήρυξε την έκτακτη ανάγκη δεν παύει να μας υπενθυμίζει πως, όταν η έκτακτη ανάγκη ξεπεραστεί, οφείλουμε να συνεχίσουμε να τηρούμε τις ίδιες οδηγίες και ότι η «κοινωνική αποστασιοποίηση», όπως ονομάστηκε μ’ έναν εύγλωττο ευφημισμό, θα είναι η νέα αρχή οργάνωσης της κοινωνίας. Και, σε κάθε περίπτωση, αυτό που, με καλή ή κακή πίστη, έχουμε δεχτεί να μας επιβληθεί δε θα είναι δυνατόν να ακυρωθεί.

Δεν μπορώ, σε αυτό το σημείο, αφού απέδωσα ευθύνες σε καθέναν από μας, να μην αναφερθώ επίσης στις βαρύτερες ευθύνες εκείνων που έχουν το καθήκον να διαφυλάσσουν την αξιοπρέπεια του ανθρώπου. Πρώτα απ’ όλα, η Εκκλησία, έχοντας μετατραπεί σε θεραπαινίδα της επιστήμης, η οποία έχει γίνει πλέον η αληθινή θρησκεία της εποχής μας, αρνήθηκε ριζικά τις θεμελιωδέστερες αρχές της. Η Εκκλησία, υπό έναν Πάπα με το όνομα Φραγκίσκος, ξέχασε ότι ο Φραγκίσκος αγκάλιαζε τους λεπρούς. Ξέχασε ότι ένα από τα έργα του ελέους είναι να επισκέπτεσαι τους ασθενείς. Ξέχασε ότι οι μάρτυρες διδάσκουν πως πρέπει να είμαστε έτοιμοι να θυσιάσουμε τη ζωή και όχι την πίστη και πως η εγκατάλειψη του πλησίον μας σημαίνει εγκατάλειψη της πίστης. 

Μια άλλη κατηγορία που απέτυχε στα καθήκοντά της είναι εκείνη των νομικών. Είμαστε εδώ και καιρό συνηθισμένοι στην απερίσκεπτη χρήση των διαταγμάτων έκτακτης ανάγκης μέσω των οποίων η εκτελεστική εξουσία αντικαθιστά στην ουσία τη νομοθετική, καταργώντας την αρχή της διάκρισης των εξουσιών στην οποία θεμελιώνεται η δημοκρατία. Στη συγκεκριμένη περίπτωση όμως ξεπεράστηκε κάθε όριο, και έχει κανείς την εντύπωση ότι τα λόγια του πρωθυπουργού και του επικεφαλής της πολιτικής προστασίας αποκτούν, όπως είχε ειπωθεί για τα λόγια του Φύρερ, άμεση ισχύ νόμου. Και δεν είναι σαφές πώς θα διατηρηθούν, όταν εξαντληθεί το όριο χρονικής ισχύος των διαταγμάτων έκτακτης ανάγκης, οι περιορισμοί της ελευθερίας, όπως ανακοινώθηκε. Με ποιες νομικές ρυθμίσεις; Με μια διαρκή κατάσταση εξαίρεσης; Είναι καθήκον των νομικών να ελέγχουν ότι τηρούνται οι διατάξεις του συντάγματος, αλλά οι νομικοί σωπαίνουν. Quare siletis, iuristae, in munere vestro? [Γιατί σωπαίνετε, νομομαθείς, για τα πράγματα που σας αφορούν;]*

Ξέρω πως θα υπάρξουν εκείνοι που θα απαντήσουν ότι, αν και βαριά, η θυσία έγινε στο όνομα ηθικών αρχών. Σε αυτούς θα ήθελα να υπενθυμίσω ότι ο Άιχμαν, απ’ ό,τι φαίνεται καλή τη πίστει, δεν κουραζόταν να επαναλαμβάνει πως έκανε όσα έκανε ακολουθώντας τη συνείδησή του, υπακούοντας σε αυτό που πίστευε ότι είναι οι επιταγές της καντιανής ηθικής. Ένας κανόνας που διακηρύσσει ότι πρέπει να παραιτηθούμε από το καλό για να διασώσουμε το καλό είναι εξίσου ψευδής και αντιφατικός μ’ εκείνον που, προκειμένου να προστατεύσουμε την ελευθερία, μας επιβάλλει να παραιτηθούμε απ’ την ελευθερία.

13 Απριλίου 2020

Giorgio Agamben

[Το κείμενο του Giorgio Agamben δημοσιεύθηκε στο Quodlibet με τίτλο Una domanda: https://www.quodlibet.it/giorgio-agamben-una-domanda]

-----------------------------------

* Πρόκειται για μια φράση με μεγάλη ιστορία. Το 1558 ο Αλμπερίκο Τζεντίλι γράφει: «Silete, theologi, in munere alieno» (Σωπάστε, θεολόγοι, για πράγματα που δε σας αφορούν), καλώντας τους θεολόγους να παραδώσουν τα ηνία των υποθέσεων του κόσμου στους νομομαθείς. Το 1946 ο Καρλ Σμιτ γράφει, με τη σειρά του: «Silete, iurisconsulti, in munere alieno» (Σωπάστε, νομομαθείς, για πράγματα που δε σας αφορούν), διαπιστώνοντας ότι τώρα καλούνται οι νομικοί να παραδώσουν τα ηνία στους τεχνοκράτες. Αυτή την προτροπή προς τους νομικούς να σωπάσουν αρνείται ο Αγκάμπεν, στο βιβλίο του Stato di eccezione (Κατάσταση εξαίρεσης)· τους καλεί να μην εγκαταλείψουν τη νομοθέτηση και την οργάνωση της κοινωνικής ζωής στους τεχνοκράτες. Γιατί σωπαίνετε, νομομαθείς, για τα πράγματα που σας αφορούν; [Σ.τ.Μ.]

Η επιβολή της μοναδικής σκέψης

Του Μανώλη Κοττάκη

πηγή: ΕΣΤΙΑ, 18-19/4/2020

&

Newsbreak.gr

Όταν μπήκαμε στην κρίση του κορωνοϊού και ελήφθησαν τα πρώτα περιοριστικά μέτρα γράψαμε -με κάποιο δισταγμό, είναι η αλήθεια-πως αυτό που θα ζήσουμε θα αποτελέσει δοκιμασία για την ελευθερία μας. Αλλά για το καλό μας. Αναφερόμασταν βεβαίως στην ελευθερία της μετακίνησης.

Δεν μας περνούσε ποτέ από το μυαλό ότι η κρίση θα περιόριζε την ελευθερία της διακίνησης των ιδεών. Την ελευθερία της σκέψης. Την ελευθερία της πίστης. Την ελευθερία της γνώμης. Και όμως: Στους νέους -αναγκαστικά ολοκληρωτικούς- καιρούς γεννήθηκε μια νέα απαίτηση: Να μη μιλάς. Να μη διατυπώνεις τη σκέψη σου. Να μη διαφωνείς. Έγκλημα, αν διαφωνείς. Να «καρφώνεις». Και όλα αυτά τα «μην» στο όνομα του Μεγάλου Σκοπού.

Πρόκειται για τη θεωρία της μοναδικής σκέψης. Τη θεωρία που κατήγγειλε ως αριστερή σε ένα ωραίο ιδεολογικό βιβλίο του («Κατάθεση», εκδόσεις Μαλλιάρης) ο τέως πρόεδρος Σαρκοζί. Αλλά που, όπως φαίνεται, την αντέγραψαν και την υιοθέτησαν και άλλοι. Ας αναλογιστούμε: Ζούμε σε καιρούς που έχουμε απεριόριστο ελεύθερο χρόνο για να σκεφτούμε. Αν αναζητήσουμε, όμως, εκπομπές λόγου στις τηλεοράσεις μας, πάνελ με συμμετοχή πολιτικών και πνευματικών ανθρώπων στις οθόνες μας, με απογοήτευση θα διαπιστώσουμε ότι δεν υπάρχουν. Καταργήθηκαν. Εκπομπή «λόγου» είναι σήμερα ο Αντώνης Ρέμος ή η αναμετάδοση για χιλιοστή φορά κάποιου αφιερώματος για τον μεγάλο Μίκη Θεοδωράκη. Κάποτε ξενυχτούσαμε για να δούμε αντιπαραθέσεις, συνθέσεις, διαλόγους σε έναν Χατζηνικολάου, σε έναν Πρετεντέρη, σε έναν Παπαχελά.

Σήμερα; Σήμερα κανοναρχούμαστε από δύο ζώνες, την πρωινή και την απογευματινή του δελτίου ειδήσεων, διαμορφωνόμαστε ως αγέλη και… τέλος. Σχεδόν καταργήθηκαν, πλην εξαιρέσεων, και οι τηλεοπτικές συνεντεύξεις με προσωπικότητες του δημόσιου βίου. Οι δημοσιογράφοι χάσαμε τη δυνατότητα να «σκάβουμε» τις προσωπικότητες, να τις «ανακρίνουμε», να τις ελέγχουμε, να τους βγάζουμε τον θετικό εαυτό τους. Σήμερα η μοναδική ελεύθερη διακίνηση ιδεών είναι τα εύπεπτα «μιμίδια» του Tik Tok μέσω των κινητών μας.

Μήπως, άραγε, γιατί δεν συμφέρει να σκεπτόμαστε; Ας αναλογιστούμε: Ζούμε σε καιρούς οριακούς, που κλεισμένοι στα σπίτια μας έχουμε την ανάγκη να εκφράσουμε τη γνώμη μας, καμιά φορά και τη διαφωνία μας. Δεν είναι έγκλημα η διαφωνία στις φιλελεύθερες δημοκρατίες. Δικαίωμα είναι. Και όταν επιχειρούμε να τη διατυπώσουμε, τι παρατηρούμε; Ομαδικό bullying. Δείτε τι συμβαίνει στο διαδίκτυο. Εάν κάποιος επιχειρήσει να διατυπώσει τη διαφωνία του σε ένα αφύσικο μέτρο (μην πας να δεις τους δικούς σου το Πάσχα) «κρεμώντας» ένα εκτονωτικό σχόλιο κάτω από ένα ρεπορτάζ ιστοσελίδας, τι αντιμετωπίζει; Ομαδικές επιθέσεις από τα αδέσποτα μισθωμένα trolls του διαδικτύου. Μισθωμένες γνώμες. Δείτε τι συμβαίνει στα κοινωνικά δίκτυα. Εάν κάποιος πει μια κακή λέξη για τον καθηγητή Τσιόδρα ή για να τον υφυπουργό Χαρδαλιά (απολύτως επιτυχημένοι και οι δύο στην αποστολή τους), αντιμετωπίζεται ως υπονομευτής του έθνους. Ως εχθρός της κυβέρνησης. Καμιά φορά και ως «αριστερός σατανάς». Και εμείς εκτιμούμε απεριόριστα τους Τσιόδρα και Χαρδαλιά, έχουν τον σεβασμό μας. Εκτιμούμε όμως και την αξία της διαφορετικής γνώμης, έστω και αν αυτή είναι μίζερη ή κοντόθωρη.

Κάτι είχε πει κάποτε σχετικώς ο Βολταίρος. Ελεύθεροι άνθρωποι είμαστε. Με τα ελαττώματά μας, αλλά ελεύθεροι. Θεωρούμε εν τέλει πως πρέπει να αφήνουμε χώρο στη μιζέρια για να εκδηλωθεί. Και να εκτεθεί. Θεωρούμε ότι πρέπει να έχουμε την ελευθερία, το προνόμιο να μας αντιπαθούν για τη γνώμη μας. Πειράζει; Δείτε τι συμβαίνει στη δημόσια σφαίρα επίσης. Δέχθηκε επίθεση ο πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας Προκόπης Παυλόπουλος, επειδή επιμένει μετά την αφυπηρέτησή του να είναι ενεργός πολίτης και να παρεμβαίνει. Είτε αποστέλλοντας μια επιστολή στον δήμαρχο Μεσολογγίου για την επέτειο της πολιορκίας της πόλης του είτε γιατί τόλμησε και μίλησε στο τηλέφωνο με πρώην συναδέλφους του Προέδρους για ευχές. Οι διάσπαρτοι μέσα στο σύστημα «Αρτέμηδες Μάτσες», η ντροπή του συστήματος, τον σταύρωσαν «καθημερινά», «πρωταγωνιστικά» και «δημόσια». Η νέα απαίτηση στους καιρούς μας είναι η ιδιωτεία.

Δείτε τι συμβαίνει, τέλος, στην ιδιωτική σφαίρα. Η πίστη τελεί υπό παρακολούθηση. Και μάλιστα από ένα νέο είδος πολίτη: Του πολίτη-ασφαλίτη, ο οποίος παρακολουθεί το facebook των ιερέων, τους φωτογραφίζει στους ναούς των εκκλησιών και διανέμει ως κοινός ρουφιάνος τις φωτογραφίες τους σε ενημερωτικές ιστοσελίδες, απαιτώντας τη δίωξή τους. Ιδού, λοιπόν, ο νέος άνθρωπος της εποχής: O Ηοmo Coronovirus. Μη σκέφτεσαι, μη μιλάς, μη διαφωνείς, μη μετακινείσαι, μην πιστεύεις, μην κοινωνάς, στοιχίσου πίσω από τη μοναδική σκέψη. Φάγαμε τα νιάτα μας να καταγγέλλουμε τη Σιγκουρίμι, τη Στάζι και την ΚGB για τις παρεμβάσεις τους στις «Ζωές των άλλων», καμαρώναμε για την ανωτερότητα της Δυτικής Δημοκρατίας και το αποτέλεσμα ήταν ποιο; Να γίνουμε εμείς Σιγκουρίμι, εμείς Στάζι, εμείς KGB κατά τη διάρκεια του βίου μας. Οι κοινωνίες μας.

Ζητώ ταπεινά να σκεφτούμε το εξής: Μήπως οι θεωρίες συνωμοσίας για τον Μπιλ Γκέιτς, το τσιπάκι, το 5G, το τέλος του κόσμου, καθετί το ανορθολογικό, απίθανο και μεταφυσικό κυριαρχούν στα μυαλά των ανθρώπων γιατί καταργήσαμε την ελεύθερη σκέψη και εξορίσαμε τη λογική από τις τηλεοράσεις και τα ραδιόφωνα; Από τις ζωές μας; Μήπως οι άνθρωποι επιχειρούν να διαμαρτυρηθούν έξω από τις εκκλησίες τις Κυριακές, γιατί κάποιοι όχι μόνο τούς στερούν τη δυνατότητα να εκτονωθούν με σχόλια στον μαγικό κόσμο του διαδικτύου, αλλά και τους προπηλακίζουν; Μήπως ο Παυλόπουλος μιλά, επειδή μια Σακελλαροπούλου δεν μιλά; Μήπως το θέμα δεν είναι πόσο μιλά ο Παυλόπουλος, αλλά πόσο απούσα από τα πάγια, τα εθνικά και τα παραδοσιακά είναι η νέα Πρόεδρος;

Θερμή παράκληση προς άπασες τις εξουσίες: Προσοχή! Όσο περισσότερο συμπιέζετε την ανθρώπινη φύση τόσο περισσότερο ρισκάρετε την έκρηξή της. Στις δημοκρατίες που δεν ακούνε τους πολίτες τους, πράγματι, δεν υπάρχουν αδιέξοδα. Πάντοτε υπάρχουν οδοί διαφυγής. Καλή Ανάσταση!