Δευτέρα, 19 Αυγούστου 2019

Τάκης Θεοδωρόπουλος, Ελληνικότητα και ελληνόμετρο

πηγή: Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 18/8/2019

Η συζήτηση περί «ελληνικότητας» έχει σημαδέψει τη γενιά μου. Μας την κληροδότησαν οι παλαιότεροι, και πριν από μερικές δεκαετίες αναβαπτίστηκε στις ιδεολογικές προδιαγραφές της εποχής. Υπάρχει μια «ελληνικότητα» που όχι μόνον διαφέρει, αλλά έρχεται σε αντίθεση με την «ευρωπαϊκότητα»; Για να υποστηριχθεί η ύπαρξή της επιστρατεύθηκαν η βυζαντινή παράδοση, ο ανατολικός χριστιανισμός, το δημοτικό τραγούδι, τα εργόχειρα και το κλαρίνο. Οι Ελληνες δεν ξέρουν από κλαρινέτο. Ξέρουν μόνον κλαρίνο. Ο Σκαλκώτας δεν ήταν παρά ένας καλός μιμητής τρόπων ξένων προς την ελληνική ψυχή. Κοινώς εκτός πεδίου ελληνικότητας.

Η υπόθεση έφτανε ώς την καταγγελία του Διαφωτισμού και του Κοραή και εν πολλοίς τον πολιτισμό της κλασικής Ελλάδας που η θεωρία της «ελληνικότητας» τον θεωρούσε και αυτόν εισαγόμενο. Υποστήριζαν πως τη σχέση της σύγχρονης με την αρχαία Ελλάδα μας τη φόρεσαν οι Ευρωπαίοι λόγιοι, απόδειξη ότι εμείς αναπτύξαμε περισσότερο την προγονολατρία και λιγότερο τη σοβαρή μελέτη τους. Θυμάμαι τον Ν. Γ. Πεντζίκη, που είχε ξεκινήσει ως υπερρεαλιστής για να καταλήξει συναξαριστής, να μου λέει σε μια συνέντευξη για το Τρίτο Πρόγραμμα ότι πρέπει να αφήσουμε τα αρχαία ερείπια να καταρρεύσουν.

Πυρήνας της «ελληνικότητας» ήσαν «των Ελλήνων οι κοινότητες» που φτιάχνουν άλλο γαλαξία όπως λέει κι ο Σαββόπουλος. Κοινώς, ο περιούσιος και καθαγιασμένος «λαός». Ο Κωνσταντίνος Τσάτσος στον «Διάλογο για την ποίηση» που άνοιξε με τον Σεφέρη το διατυπώνει με λογιότερο τρόπο: «Στους παλαιότερους λογοτέχνες μας είναι εξαιρετικά έντονη, και κάποτε υπερβολικά αποκλειστική, η προσπάθεια να εκφράσουν αποκλειστικά την ελληνική ψυχή, τη γη της, και την ιστορία της… οι εκφραστικοί τους τρόποι πλάσθηκαν από τη μεγαλύτερη δυνατήν εκμετάλλευση του λαογραφικού μας θησαυρού». Ο διάλογος γίνεται στη δεκαετία του ’30, ο Τσάτσος αναφέρεται στους προηγούμενους, όμως η διατύπωση θα μπορούσε κάλλιστα να αντιμετωπιστεί ως μανιφέστο της λογοτεχνικής γενιάς του ’30.

Όντως, ως τη δεκαετία του ’30, αλλά θα έλεγα και ως τις δεκαετίες ’60 και ’70, ακόμη η ζωή του Έλληνα αγρότη, ή και νησιώτη, δεν διέφερε και πολύ από τη ζωή του στα χρόνια της τουρκοκρατίας, του Βυζαντίου, για να μη φτάσω ως την ομηρική εποχή. Ο αγρότης που αλωνίζει πετώντας το στάρι στον αέρα για να το ξεχωρίσει ο άνεμος υπάρχει σε φωτογραφία του Άρη Κωνσταντινίδη, αν δεν κάνω λάθος, υπάρχει όμως και στην Ιλιάδα. Τι γίνεται, όμως, στη δεκαετία του ’80, όταν ξεσπάει η συζήτηση περί «ελληνικότητας»; Πολλώ μάλλον το 2019. Για να μην πω ότι η συσχέτιση λογοτεχνικής δημιουργίας με τον λαογραφικό θησαυρό είναι μια πρώτης τάξεως συνταγή για την παραγωγή αισθητικής μετριότητας όπως το απέδειξε η γενιά του ’30 όποτε ακολούθησε κατά γράμμα αυτή τη συνταγή.

Υπάρχει και κάτι ακόμη πιο ουσιαστικό. Διότι μιλάμε πάντα για δημιουργία και όχι για πολιτική. Ο Τσαρούχης λάτρευε τους ιμπρεσιονιστές και τον Ρενουάρ. Μετέφρασε, όμως, την αισθητική τους γλώσσα σε ελληνική παλέτα. Το ίδιο ισχύει και για τον Χατζηκυριάκο-Γκίκα και τον κυβισμό, το ίδιο και για τον Εγγονόπουλο και τον υπερρεαλισμό. Ο Σεφέρης συνομιλούσε με τον Βαλερί και τον Έλιοτ και ο Ελύτης με τον Ρενέ Σαρ. Το λέει ο Σεφέρης στον διάλογό του με τον Τσάτσο: η ελληνικότητα έχει να κάνει με τη δημιουργική χειρονομία. Αν καταφέρεις να κάνεις μεγάλη ποίηση στα ελληνικά, ακόμη κι αν δεν ξέρεις ελληνικά, τότε δημιουργείς ελληνικότητα. Ως παράδειγμα ο Σεφέρης φέρνει τους τρεις μεγάλους οι οποίοι, πάντα κατά τον ίδιο, δεν ήξεραν ελληνικά: τον γενάρχη Σολωμό, τον εξόριστο Κάλβο και τον Καβάφη.

Θα μου πείτε τι νόημα έχει μια συζήτηση για την ελληνικότητα, εν έτει 2019, σε μια Ελλάδα που έχει ενταχθεί στη μεγάλη ευρωπαϊκή κοινωνία. Η αλήθεια είναι ότι όταν προ ημερών ξαναδιάβασα έπειτα από χρόνια τον «Διάλογο για την ποίηση» του Σεφέρη με τον Τσάτσο, η πρώτη μου αντίδραση ήταν ότι πρόκειται για μια συζήτηση περί όνου σκιάς, παρωχημένη, κατά συνέπεια αδιάφορη. Γεννήθηκαν δεύτερες σκέψεις, αυτές που ακολουθούν σαν τις «Λιτές» τις Ερινύες των σοβαρών κειμένων. Λιτές, θεότητες που λύτρωναν τους μετανοημένους από το κυνήγι των Ερινύων.

Έχει νόημα μια συζήτηση για την ελληνικότητα σήμερα. Θέμα πολύ σοβαρό για να το εμπιστευθούμε στους πολιτικούς ή στους πανεπιστημιακούς που φιλοδοξούν να κάνουν πολιτική καριέρα. Έχει νόημα, διότι θα μας βοηθήσει να συνειδητοποιήσουμε πως αν ακούγαμε τη φωνή των δημιουργών μας κι αν είχαμε το θάρρος να δούμε τα έργα τους, θα είχαμε απαλλαγεί από μεγάλο μέρος της ψυχασθένειας των πρώτων 200 ετών του νεοελληνικού κράτους.

Τουλάχιστον σε ό,τι αφορά την παιδεία μας. Θα είχαμε τουλάχιστον αντιληφθεί ότι η ελληνικότητα δεν έχει σχέση με το ελληνόμετρο των τσαρλατάνων. Και ότι είναι το βαθύτερο ρεύμα που μας συνδέει με τον ευρωπαϊκό πολιτισμό. Αυτό τουλάχιστον μας λένε η λογοτεχνία και η τέχνη μας.



Κυριακή, 18 Αυγούστου 2019

Παραιτήθηκε ο Μητροπολίτης Καλαβρύτων και Αιγιαλείας Αμβρόσιος

πηγή-φωτό: in.gr/18-8-2019


Την παραίτησή του ανακοίνωσε ο Μητροπολίτης Καλαβρύτων και Αιγιαλείας Αμβρόσιος, ο οποίος έκανε σήμερα την αποχαιρετιστήρια λειτουργία στον Μητροπολιτικό Ιερό Ναό Καλαβρύτων.

Ο μητροπολίτης τέλεσε την τελευταία του λειτουργία το πρωί της Κυριακής, παρουσία τοπικών πολιτικών παραγόντων, ενώ πλέον η Ιερά Σύνοδος θα ενεργοποιήσει τις διαδικασίες εκλογής νέου Μητροπολίτη.

Όπως αναφέρουν τοπικά μέσα ενημέρωσης, η πρόθεσή του είχε γνωστοποιηθεί από ημέρες, όμως έγινε σεβαστή η επιθυμία του Μητροπολίτη να την γνωστοποιήσει ο ίδιος.


Τα τελευταία του λόγια ως μητροπολίτης


«Σήμερα είναι η τελευταία λειτουργία ως μητροπολίτης σας στον χώρο αυτόν. Είναι αποχαιρετιστήριος λειτουργία διότι χθες υπέγραψα και αύριο καταθέτω στην Σύνοδο την παραίτηση μου. Έχω 41 χρόνια κοντά σας. Έχω αναλώσει τον εαυτό μου με την χάρη του θεού από το πρωί μέχρι το βράδυ εργαζόμενος. Και από το βράδυ μέχρι το πρωί αγρυπνώ πολλές φορές για εσάς και προσεύχομαι» είπε ο μητροπολίτης Αμβρόσιος.

«Μπήκα στα 82 και πλέον πρέπει να κοιτάξω τον εαυτό μου γιατί καθώς λέει η Γραφή "αἱ ἡμέραι τῶν ἐτῶν ἡμῶν ἐν αὐτοῖς ἑβδομήκοντα ἔτη, ἐάν δὲ ἐν δυναστείαις, ὀγδοήκοντα ἔτη, καὶ τὸ πλεῖον αὐτῶν κόπος καὶ πόνος". Πρέπει να κοιτάξω λίγο τον εαυτό μου και να αφήσω τις πολλές ευθύνες και μάλιστα σε μια εποχή που και η πατρίδα μας κινδυνεύει και η πίστη μας διώκεται. Έκανα ό,τι μπορούσα. Τα υπόλοιπα ο θεός ας φροντίσει» τόνισε ο μητροπολίτης Καλαβρύτων και Αιγιαλείας.

Παράλληλα, έκανε κάποιου είδους αυτοκριτική λέγοντας: «Έχω κάνει κάποια καλά. Έχω κάνει σφάλματα. Ζητώ από τον θεό και από εσάς συγγνώμη».

Διαβάστε περισσότερα εδώ.




Το κρητικό τραγούδι για τον άγιο Ματθαίο (Μαθιό) τον εκ Γερακαρίου (18 Αυγούστου, † 1700)


Ρίμα σύγχρονου Κρητικού λαϊκού στιχουργού (ριμαδόρου) για τον άγιο νεομάρτυρα Ματθαίο από το Γερακάρι, που μαρτύρησε στην πόλη του Ρεθύμνου το Μάρτιο του 1700, προδομένος από τη σύζυγό του Αϊσέ.

Η ιστορία του περιλαμβάνεται στο βιβλίο "Έγγραφα Ιεροδικείου Ρεθύμνου", έκδοση της Δημόσιας Κεντρικής Βιβλιοθήκης Ρεθύμνου, ενώ εκτενές αφιέρωμα σ' αυτόν δημοσιεύεται στο Ημερολόγιο 2019 της Ιεράς Μητροπόλεως Ρεθύμνης και Αυλοποτάμου (βλ. εδώ).

Για την αντιγραφή, Θ. Ι. Ρηγινιώτης.

Η εικόνα που δημοσιεύεται είναι έργο του αγιογράφου Μανώλη Ρουκούδη, από το Φουρφουρά Αμαρίου, και προσφέρθηκε ως δώρο στην Παγκρήτιο Ένωση Μελβούρνης το 2018 από το Λαογραφικό Όμιλο Τζανιδάκη (Ρέθυμνο).



Και τα βουνά ας ραΐσουνε κι οι πέτρες ας θρηνούνε

και τα πουλιά στ’ ανάπλαγα για το Μαθιό να πούνε.

Και τα κοπέλια ας μάθουνε κι οι γι-άντρες ας τ’ ακούσου,

πως εορτάζουσί ντονε τσι δεκοχτώ τ’ Αυγούστου.

Το χίλια εφτακόσϊα, πρώτη του Μάρτη μπαίνει,

όντε ντον έσφαξ’ η Τουρκιά η σκυλογαβγισμένη,

γιατί τον εκατάδωκεν η μαύρη [1] ντου γυναίκα

και πέντε τον αρπάξασι κι εσέρνα’ ντονε δέκα!

Σαν έφταξεν εις του καντή, θάνατο δε φοβάται,

μόνο του λέει αντρίστικα πως Χρισθιανός λογάται.

Κι εκείνος βγάνει απόφαση: «Κόψετε το λαιμό ντου,

γιατί τον είδεν η Αϊσέ να κάνει το σταυρό ντου!

Τούρκο τον εθαρρούσαμε γ-και Χρισθιανός εφάνη

και να πομείνει αζωντανός δεν το ’πε ντο Κοράνι!».

Μα κείνος βγαίνει ολόχαρος σαν τον αετό στα ύψη

και Τούρκος δεν τον έκαμε την κεφαλή να σκύψει.

Σ’ ένα μ-παλάτι ολόχρυσο τον έβαλες, Χριστέ μου,

το σέβας του Γερακαριού, το φέγγος του Ρεθέμνου.

Βλέπε την, άγιε του Θεού, τη Γης την οικουμένη,

κι ούλοι που σε σκοτώσανε να ’ναι συχωρεμένοι.

Κι όποιοι θα σ’ εορτάζουνε, σ’ ό,τι καιρούς και χρόνους,

φέρνε τσι στην παράδεισο κι εις του Χριστού τσι θρόνους…

__________________________________________

[1]. μαύρη: ταλαίπωρη


Τρίτη, 13 Αυγούστου 2019

Παναγής Παναγιωτόπουλος, Μάτι 2018-19: θρίαμβος και ήττα της κουλτούρας της καταστροφής

πηγή: ΤΟ ΒΗΜΑ, 11/8/2019


Τις δύο προηγούμενες Κυριακές είχαμε την ευκαιρία να εξετάσουμε τις καταστροφές και τις τεχνολογικές κρίσεις ως δείκτες εκσυγχρονισμού και δημοκρατικότητας των σύγχρονων κοινωνιών. Ειδικότερα για την Ελλάδα διαπιστώσαμε ότι οι κατακτήσεις της κοινωνίας έναντι της εξουσίας – η οποία έχει επιφορτιστεί την ασφάλειά της – είναι εύθραυστες. Χωρίς να καθηλώνεται σε κάποια αρχαϊκή αντιμετώπιση του κινδύνου, η χώρα δυσκολεύεται να κεφαλαιοποιήσει το προοδευτικό της κεκτημένο σε ζητήματα που άπτονται της ασφάλειας των πολιτών και της σύγχρονης, δημοκρατικής και ορθολογικής αντιμετώπισης των κινδύνων. Άλλες στιγμές η κοινωνία δείχνει να βρίσκεται στην αιχμή των σύγχρονων προτύπων προστασίας της ατομικότητας και του «δικαιώματος στην αυτοβιογράφηση» από τον βίαιο θάνατο σε δυστύχημα και άλλες μοιάζει να έχει οπισθοχωρήσει σε μια παραδοσιακή υποταγή στη «μοίρα».


Με άλλα λόγια η Ελλάδα, στο φως των δυστυχημάτων και των καταστροφών, ζει περιόδους όπου η κοινωνική δυναμική ανοίγει δρόμους αυτονομίας των πολιτών έναντι σε κράτος και αγορά, δρόμους για την ικανοποίηση των θυμάτων και την απόδοση της αλήθειας για έναν αδόκητο συλλογικό θάνατο, διαδρομές στη σφαίρα του εμπειρικά μετρήσιμου, οι οποίες ακολουθούνταν από φάσεις μοιρολατρικής οπισθοδρόμησης, αντιεπιστημονικής κατανόησης των γεγονότων και παρηγορητικής βύθισης στον κόσμο των ιδεολογικών αφαιρέσεων. Περνάει από τη μοντέρνα διαχείριση του τεχνολογικού κινδύνου σε χρονικές ζώνες «αποεκσυγχρονισμού» των ατομικών προσδοκιών και συμβιβασμού της κοινωνίας των πολιτών με κάθε πλήγμα που μπορεί να υποστεί.

Πιο συγκεκριμένα, είδαμε ότι η Ελλάδα από τον Αύγουστο του 2007 και τις φονικές πυρκαγιές της Πελοποννήσου και μέχρι πρόσφατα πέρασε μια πυκνή φάση εθελόδουλης απάθειας μπροστά σε πλήθος κινδύνων. Αποκαλέσαμε αυτή την περίοδο «καταστροφική δημοκρατία». Η οπισθοδρόμηση αυτή έσβηνε τις πρόνοιες της μεταπολιτευτικής δημοκρατίας της ασφάλειας και στη θέση τους εισήγαγε συναισθήματα αμέριμνης διολίσθησης προς την αποδοχή μιας ζωής σε μόνιμο κίνδυνο. Η αμεριμνησία του κινδύνου χρεοκοπίας και εξόδου από την ΕΕ και η επικράτηση της συνωμοσιολογικής ερμηνείας της κρίσης που σήμανε ο τριπλός εκλογικός θρίαμβος του αντιμνημονιακού μπλοκ το 2015, μαζί με την απάθεια στην αστική καταστροφή και βία που είχε κυριαρχήσει από το 2008 έως το 2012, έστηναν ένα σκηνικό προδιαγεγραμμένης μεγάλης καταστροφής.

Και αυτή ήρθε στο Μάτι στις 23 Ιουλίου 2018.

Η πολιτική προστασία αποδείχθηκε τότε ένα αδειανό πουκάμισο και η έγκαιρη προειδοποίηση έννοια άγνωστη. Οι Αρχές ουσιαστικά εγκατέλειψαν το πεδίο των επιχειρήσεων ή δεν επιχείρησαν ποτέ και σημειώθηκαν ανεπανάληπτες καθυστερήσεις στη διάσωση. Ακολούθησε μια έντονη και κυνική απόπειρα προπαγανδιστικής χειραγώγησης της πραγματικότητας από την κυβέρνηση που ξεκίνησε με τη live σύσκεψη στο Χαλάνδρι και συνεχίστηκε με άλλες εκπομπές ψευδών, παραπληροφόρησης και συνωμοσιολογικών εξηγήσεων της καταστροφής. Κατόπιν, με τους νεκρούς ακόμη άταφους, τα πράγματα πήραν ακόμα πιο σκοτεινή τροπή. Μια τροπή ανέκδοτη για κάθε συντεταγμένη πολιτεία, ξένη ακόμα και στα αυταρχικά καθεστώτα του 20ού αιώνα και απολύτως αναντίστοιχη με πρωταρχικές δομές του ιουδαιοχριστιανικού πολιτισμού. Κυβερνητικοί παράγοντες και αναμεταδότες τους, αποσείοντας τις αντικειμενικές και θεσμικές τους ευθύνες, προχώρησαν σε μιαν αδιανόητη αντιστροφή: μετέτρεψαν τα θύματα σε ενόχους. Οξεία μνησικακία, εμπαθείς και ανακριβείς ταξικές περιγραφές των θυμάτων, πολεοδομική ορθότητα και κατά πρόσωπο επιθέσεις στους διασωθέντες από υπουργούς – και κατόπιν κρατική παραμέληση των εγκαυματιών και κάθε προσπάθειας αποκατάστασης της περιοχής – συνέθεσαν την κορυφαία στιγμή της καταστροφικής δημοκρατίας.

Έμελλε να είναι και η ύστατη αυτού του κύκλου κοινωνικής οπισθοδρόμησης.

Η έκπτωση της δημοκρατίας σε εχθροπαθή συνθήκη αποδοχής των καταστροφικών γεγονότων και η μετατροπή της πολιτικο-διοικητικής εξουσίας από απολογούμενη και υπόχρεη δύναμη σε υπερβατολογικό τιμωρό του κοινωνικού εχθρού ολοκλήρωναν έναν κύκλο εθισμού στον αδόκητο συλλογικό θάνατο, μοιρολατρίας, κοινωνικής καχυποψίας και κυνισμού. Οι πυρόπληκτοι, και μαζί με αυτούς οι δυνητικά πυρόπληκτοι (δηλαδή κάθε ένας που θα μπορούσε να βρεθεί στο Μάτι εκείνη την ημέρα), αντέδρασαν. Για πρώτη φορά από το 2007 τα θύματα μιας καταστροφής, που δεν ήταν μοιραία, αντιστάθηκαν. Παρέκαμψαν τη γεωμετρία της εχθροπάθειας και άνοιξαν πεδία διεκδίκησης που μας ξανασυνδέουν με τις παραδόσεις των απαιτητικών πολιτευμάτων και το πεδίο της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Οι οικογένειες των νεκρών έσπασαν το φράγμα της ντροπής και της σιωπής που είχε επιβληθεί στα θύματα ολόκληρη την προηγούμενη δεκαετία και διεκδικούν δικαστικά την αλήθεια και την αποκατάσταση της βλάβης που υπέστησαν. Μίλησαν με ανοικτό πρόσωπο, χωρίς πάθος και υπερβατολογικό πολιτικό λόγο, αποτάθηκαν στην επιστήμη, διεξήγαγαν τη δική τους αντιπραγματογνωμοσύνη και επικαιροποίησαν την έννοια της μετρήσιμης βλάβης, εξομολογήθηκαν τον πόνο τους προκαλώντας συμπάθεια, αλληλεγγύη και ταύτιση.

Η καταστροφή σε ένα αθηναϊκό προάστιο, σε έναν τόπο αναψυχής πολλών γενεών, επανέφερε την αίσθηση του θανάτου και τη γνώση του κινδύνου στον πυρήνα της ειρηνικής καθημερινότητας. Η άμεση κοινωνική κινητοποίηση και αλληλεγγύη απέκτησε διάρκεια και προοδευτικά αναδύθηκε μια νέα ταυτότητα που συναιρούσε κατοίκους, παραθεριστές και γνώριμους του Ματιού. Γύρω από αυτήν στήθηκε ένα σημαντικό δίκτυο αποκατάστασης της τιμής των θυμάτων, συμπαράστασης στους πάσχοντες, διεκδίκησης της αλήθειας και προσπάθειας απόδοσης ευθυνών με τελικό στόχο την ανασυγκρότηση του Ματιού. Καλλιεργητές της μνήμης, διεκδικητές μιας δικαίωσης από το κράτος, αρνητές του μοιραίου χαρακτήρα της καταστροφής οι μετέχοντες της νέας ταυτότητας μοιάζουν σήμερα με τη δημόσια απήχηση της δράσης τους να έχουν αντιστρέψει τη δημοκρατική φθορά και την κάμψη των προσδοκιών ασφαλείας της κοινωνίας. Η πρόσφατη επέτειος με τα δεκάδες δημοσιογραφικά αφιερώματα, τις αναρίθμητες και τραγικές – και πάντα αξιοπρεπείς – μαρτυρίες των θυμάτων, η νέα τροπή της κρατικής αντιμετώπισης της περιοχής, δείχνουν ότι η συνθηκολόγηση των πολιτών με την κουλτούρα της καταστροφής έφτασε στο τέλος της. Το πολιτικό κόστος των τότε κυβερνώντων – αν και δύσκολα μετρήσιμο – αποδείχθηκε μεγάλο και μοιάζει σαν να λειτούργησε ως μια «εκ νέου εκμάθηση» του πολιτικού συστήματος για τα ηθικά συναισθήματα της κοινωνίας μπροστά στους κινδύνους, στη ζωή και στον θάνατο.

Δέκα και πλέον χρόνια μετά τη μεγάλη παραγνώριση του κινδύνου (τις φονικές πυρκαγιές του 2007) η ελληνική κοινωνία δείχνει να κλείνει τον μεγάλο αυτόν κύκλο δημοκρατικής υποχώρησης. Η απαξία της ζωής, η απομόνωση των θυμάτων, η αποφυγή αναζήτησης επιστημονικών αιτιών για τις καταστροφές και η άρνηση μέτρησης των κινδύνων μοιάζουν – μετά την κινητοποίηση για το Μάτι – μεγέθη παρωχημένα. Παρωχημένα, μα ουχί ενταφιασμένα διά παντός. Η ιστορική περιδιάβαση στην κοινωνική στάση απέναντι στις καταστροφές δείχνει ότι τα αντανακλαστικά του σύγχρονου δημοκρατικού ανθρώπου μπροστά στον κίνδυνο δεν ακολουθούν στην Ελλάδα κάποια σωρευτική λογική και μια προοδευτική ιστορική διαδρομή. Η πορεία της σύγχρονης και δημοκρατικής στάσης απέναντι στις διακινδυνεύσεις και τα θεμελιώδη στοιχεία του φιλελεύθερου κοινωνικού συμβολαίου (όπου η ασφάλεια των προσώπων προηγείται της δικαίωσης κάθε αφηρημένης έννοιας όπως «συνωμοσία κατά της χώρας και της κυβέρνησής μας», «τα συμφέροντα φταίνε» κ.ά.) υπόκεινται σε μεγάλες υποχωρήσεις. Η Ελλάδα δεν είναι μόνο ένα «παράδοξα νεωτερικό έθνος», όπως ορθά αναδεικνύει ο Γιάννης Βούλγαρης στο τελευταίο του βιβλίο. Αλλά μια κοινωνία όπου οι κατακτήσεις της μοντέρνας δημοκρατικής ζωής εναλλάσσονται με καταστροφικές υποχωρήσεις.

____________________________________________
Ο κ. Παναγής Παναγιωτόπουλος είναι επίκουρος καθηγητής στο ΕΚΠΑ. Από τις εκδόσεις Πόλις κυκλοφορεί το βιβλίο του «Τεχνολογικές καταστροφές και πολιτικές του κινδύνου: Παλινδρομήσεις του κοινωνικού εκσυγχρονισμού στην Ελλάδα 1947-2000».




Παναγής Παναγιωτόπουλος, Η Ελλάδα ως καταστροφική δημοκρατία: 2007-2018

πηγή: ΤΟ ΒΗΜΑ, 4/8/2019

Την περασμένη Κυριακή περιγράψαμε τη δυτική δημοκρατία από τη σκοπιά των καταστροφών. Είδαμε ότι η «προοδευτικότητα μιας κοινωνίας» είναι μεγαλύτερη όταν στα καθιερωμένα κριτήρια της οικονομικής ευημερίας και του θεσμικού φιλελευθερισμού προσθέσουμε και μια αντίστοιχη κουλτούρα αντιμετώπισης των καταστροφών. Στις συνθήκες ταυτόχρονης αύξησης των προσδοκιών ασφαλείας και των κινδύνων που προκαλούν τα σύγχρονα τεχνολογικά συστήματα, οι κοινωνίες που διατηρούν υψηλό δημοκρατικά επίπεδο δεν είναι εκείνες που ξορκίζουν τις καταστροφές μα όσες αναγνωρίζουν τον κίνδυνο ως αναπόδραστο και τον περιορισμό του ως αποστολή τους. Είναι οι δημοκρατίες που νιώθουν υπόλογες όταν εκθέτουν τους πολίτες σε κινδύνους ή όταν γενικώς διαψεύδουν τη θεμελιώδη υπόσχεση ασφαλείας που τις συνέχει.


Αν δούμε την Ελλάδα υπό το πρίσμα των καταστροφών, μπορεί να οδηγηθούμε σε μια σοβαρή επανεκτίμηση τόσο της πρόσφατης ιστορικής μας διαδρομής όσο και του στερεοτύπου που θέλει τους Ελληνες πολιτισμικά αρχαϊκούς και καθηλωμένους, μα και σε άλλα, πιο εντυπωσιακά και αναπάντεχα ευρήματα. Η κρατική μέριμνα για πολιτική προστασία, η συμμόρφωση της αγοράς προς την έννοια της κοινωνικής ευθύνης και η σημασία της ατομικής αυτοβιογραφίας – της δυνατότητας δηλαδή του ατόμου να επιδιώκει ανεμπόδιστα το σχέδιο ζωής που το ίδιο έχει χαράξει – είναι και για την Ελλάδα μεγέθη που αν μετρηθούν σωστά μάς βοηθούν να δούμε αν, πόσο και πότε η κοινωνία διέπεται από εκσυγχρονιστικές δυναμικές ή αν καθηλώνεται στην παράδοση. Περίοδοι υψηλής οικονομικής ανάπτυξης και δημοκρατικής επέκτασης μπορεί να χάσουν από την προοδευτική τους λάμψη όταν σε αυτές το κράτος και η κοινωνία μοιρολατρικά αποδέχονται τις καταστροφές. Αντίστροφα, κάτω από μια επιφάνεια ανελευθερίας και ένδειας, ενίοτε κρύβονται δυναμικές που συγκρούονται με τις έξεις της υποταγής στη «θεομηνία». Δυναμικές αυτοοργάνωσης των θυμάτων μιας καταστροφής και ορθολογικής διεκδίκησης των αιτιών ενός δυστυχήματος, κινητοποιήσεις που προτάσσουν το δικαίωμα στην ασφαλή ζωή έναντι κάθε υπερβατολογικής δικαιολογίας που χρησιμοποιεί η πολιτική ή αγοραία εξουσία για να καλύψει παραλείψεις και οικονομική ιδιοτέλεια.

Μεταπολεμικά, και για μία εικοσαετία περίπου, καταστροφές και θανατηφόρα δυστυχήματα, στις μεταφορές, στις πόλεις και στους χώρους εργασίας, «διαβάζονταν» είτε με τη γραμματική του Εμφυλίου είτε με το συντακτικό της υποταγής στη θεία τιμωρία. Νεκροί και τραυματίες από δυστύχημα ή φυσική καταστροφή δεν αποκτούσαν ποτέ την ταυτότητα μιας νέας συλλογικότητας που σκανδαλωδώς εθίγη. Κουβαλούσαν υποχρεωτικά τις προηγούμενες πολιτικές τους ταυτότητες και ακόμα και αν ήσουν θύμα της ίδιας καταστροφής δεν κοινωνούσες στον ίδιο πόνο. Σε ένα ναυάγιο του 1947 η διαμάχη για τα αίτια του πολύνεκρου δυστυχήματος θα γίνει αρένα των ομάδων που επέβαιναν στο πλοίο (κρατούμενοι κομμουνιστές, αστυφύλακες, ναυτικοί). Θα ακολουθήσουν συνωμοσιολογία, τερατολογικός αντικομμουνισμός και a priori απαλλαγή του πληρώματος από τις αριστερές οργανώσεις. Μεταξύ κουλτούρας του θανάτου και εμφύλιας σύγκρουσης όλα ήταν καλώς καμωμένα τότε, και ο ίδιος ο θάνατος από ναυάγιο.

Το 1966 όμως, σε συνθήκες υπερπολιτικοποίησης, με το πραξικόπημα επί θύραις, η κοινωνική αντίδραση στη ναυτική τραγωδία του «Ηράκλειον» αποκάλυψε μια διαφορετική Ελλάδα. Το πένθος δεν ήταν παθητικό. Αντιθέτως, απελευθέρωσε πρωτόγνωρες δυναμικές που δεν στράφηκαν κατά της επιστήμης, της τεχνολογίας και των θεσμών αλλά τα οικειοποιήθηκαν στο όνομα της κοινωνίας των πολιτών. Η κοινωνία κινητοποιήθηκε και τίμησε τη μνήμη των θυμάτων, κράτησε το θέμα μακριά από ιδεολογικές αντιπαραθέσεις, διαλεύκανε πλήρως τις αιτίες του ναυαγίου. Οι ένοχοι όλων των βαθμίδων τιμωρήθηκαν και άλλαξε ο επιχειρηματικός χάρτης της ακτοπλοΐας με την ίδρυση της ΑΝΕΚ και την επινόηση ενός νέου μοντέλου συμμετοχικής και υπεύθυνης επιχειρηματικότητας. Το αίτημα για μια καλύτερη ζωή και η πίστη σε μια τεχνολογία υπέρ των πολιτών είχαν νικήσει τον ζόφο και τη μοιρολατρία.

Καταστροφές, δυστυχήματα και τεχνολογικές κρίσεις (σεισμοί, καύσωνες, ναυάγια, αεροπορικά δυστυχήματα, τροχαία μαζικής κλίμακας, ακραίες προσβολές των οικοσυστημάτων) τις επόμενες δεκαετίες πολλαπλασιάστηκαν. Η αύξηση της οικονομικής δραστηριότητας, ο καταναλωτικός ευδαιμονισμός και η ανάπτυξη σύνθετων τεχνολογικών συστημάτων ξεπερνούσαν παλαιότερους κινδύνους και γεννούσαν νέους – μαζί τους και αυξημένες απαιτήσεις ασφαλείας. Αυτές θα εκδηλώνονταν άλλοτε με οργή και παθητικότητα και άλλοτε με το κράτος να αναλαμβάνει τα πάντα χωρίς οι πολίτες να κινητοποιούνται ενεργά. Η μεταπολιτευτική κοινωνία μπορεί να υπήρξε αδύναμη στις σχετικές κινητοποιήσεις της, εν τούτοις η αξία της ζωής, ο φόβος της καταστροφής, το αίτημα δικαιοσύνης για τα θύματα και, κυρίως, η προσδοκία για ασφαλή ζωή υπήρξαν ο βασικός γνωστικός της ορίζοντας. Ευμάρεια και πίστη στην επιστήμη οργάνωναν έτσι μιαν άτυπη εκσυγχρονιστική ροπή που θα υπερνικούσε παραδοσιακές αδράνειες και ιδεολογικές δοξασίες. Αδύναμη μα συμπονετική στους σεισμούς του 1978-1981, δημιουργική στην Καλαμάτα το 1986, αποδιοργανωμένη στον καύσωνα του 1987, επαρκής και κοσμοπολίτικη στον σεισμό του 1999, η μεταπολιτευτική δημοκρατία ερχόταν σε αντιπαράθεση με τη μοίρα της καταστροφής.

Από ένα σημείο και μετά όμως αυτή η ορθολογική διαχείριση του ρίσκου μετατράπηκε σε μια παράξενη άρνηση του κινδύνου.

Σε αντίθεση με τις μεγάλες δημοκρατίες που, διαγιγνώσκοντας ότι ο απορρυθμισμένος καπιταλισμός θα γεννούσε καινοφανείς καταστροφές, εξοικειώνονταν με μια νέα συνθήκη κινδύνου, η Ελλάδα από τα μέσα της πρώτης δεκαετίας του 21ου αιώνα αφηνόταν σε μια υπερασφαλή ραστώνη. Εκεί που άλλοι διέβλεπαν τον κίνδυνο οικονομικής καταστροφής και μεταρρύθμιζαν το κοινωνικό τους κράτος, η Ελλάδα επέκτεινε μια ατελέσφορη και επίπλαστη ασφάλεια μέσω του κρατισμού. Ο φόβος και η ανησυχία είχαν εξαφανιστεί, με αποτέλεσμα η συλλογική συνείδηση να φτάσει σε ένα σημείο ασύνειδης κατάφασης (με τη μορφή της άρνησης και της γνωστικής ασυμφωνίας) της καταστροφής, σε μια μεταμοντέρνα μοιρολατρία. Η χώρα έχανε την ικανότητά της να ερευνά και να κινητοποιείται γύρω από ζητήματα πολιτικής προστασίας και τεχνολογικής ασφάλειας και για πάνω από δέκα χρόνια καθηλώθηκε στην υπερπολιτικοποίηση και οδηγήθηκε σε μια υπερβατική προσέγγιση του σύγχρονου κόσμου και των κινδύνων του.

Οι θανατηφόρες πυρκαγιές του 2007 δεν προκάλεσαν συμπόνια για τα θύματα ούτε κριτική στους κυβερνητικούς χειρισμούς και στην αυταρχική τους αυτοσκηνοθεσία. Αντιθέτως, η κοινωνία συνέπλευσε με την εξουσία στη συνωμοσιολογική περιγραφή των πραγμάτων και επικρότησε τη διαιώνιση του επιδοματικού ευδαιμονισμού που υποσχόταν το άκριτο μοίρασμα μετρητών σε διάφορους «πυρόπληκτους». Η εξέγερση των μεσαίων στρωμάτων μετά τη δολοφονία Γρηγορόπουλου το 2008 μετέφερε το καταστροφικό γεγονός μέσα στον αστικό ιστό. Πέρα από την πολιτική της σημασία, η τρίμηνη αυτή συνθήκη κατέστησε την πυρά οργανικό στοιχείο της ζωής στην πόλη. Αφηρημένη συνθηματολογία και αντισυστημισμός πολυτελείας υπερέβησαν την αυθεντική οργή και με την κρατική ανοχή έφτιαξαν το αισθητικό και βιωματικό υπόστρωμα μιας δημοκρατίας που ζούσε αμέριμνη μέσα από τις καταστροφές (της). Καιγόταν ένα κτίριο τη νύχτα και το πρωί το ωραίο καφέ με το δυστοπικό γκραφίτι έσφυζε από ζωή. Η Ελλάδα των νέων ερειπίων αρεσκόταν να βρίσκει μια προνομιακή θέση στο ινσταγραμικό πάνθεον της κρισιακής πορνογραφίας.

Η φωτιά δεν θα αργούσε να επικυρώσει τη διάρρηξη του κοινωνικού συμβολαίου της Μεταπολίτευσης. Τον Μάιο του 2010 η εμφυλιοπολεμική διαταραχή μας μετατράπηκε σε ανθρωπιστική υποχώρηση. Οι δολοφονημένοι της Μαρφίν, θύματα εμπρησμού και λαϊκού λιντσαρίσματος, δεν θα δικαιωθούν ποτέ. Εκλύσεις βίας και φωτιάς στο φινάλε των Αγανακτισμένων του 2011 και στον πολλαπλό εμπρησμό της Αθήνας τον Φεβρουάριο του 2011 εγκαθίδρυσαν μια δημοκρατία-θεματικό πάρκο ερειπίων και καταστροφών.

Όλα αυτά συναιρέθηκαν σε έναν ψυχικό εμβολιασμό έναντι της πραγματικότητας των κινδύνων Grexit/χρεοκοπίας και μετάπτωσης στην ολική εξαθλίωση. Ήταν ένα νέο κοινωνικό συναίσθημα υποταγής στην καταστροφή μέσα από την παραγνώρισή της. Η βαρουφάκεια συνθηματολογία που σκηνοθετούσε τη χρεοκοπία ως γιορτή και η επικράτηση ενός μείγματος ακίνδυνου βολονταρισμού και αμεριμνησίας που εκπροσωπούσε ο ΣΥΡΙΖΑ, εν όψει της αθέτησης των συμφωνηθέντων με τους δανειστές το 2015, κρυστάλλωναν παραδειγματικά τη συνθήκη της καταστροφικής δημοκρατίας. Η αξία της απρόσκοπτης επιδίωξης των ατομικών σχεδίων ζωής, της ασφάλειας, η πίστη στην επιστημονική γνώση (εκείνη που έλεγε τα απολύτως αυτονόητα περί ευρώ – δραχμής – Grexit) και η διεκδίκηση της εμπειρικής αλήθειας είχαν πλέον εξοβελιστεί από τη δημόσια σφαίρα. Θα επικρατούσαν η ιδεολογική αφαίρεση, η εθνικιστική γενικότητα, μια κουλτούρα εμφυλίου, μια συμβιωτική σχέση με την καταστροφή.

Η ολική κατάρρευση του Grexit αποφεύχθηκε in extremis, όμως στο Μάτι, λίγα χρόνια μετά, ο καταστροφισμός θα θριάμβευε εις βάρος της ζωής και κάθε κανόνα κοινωνικής συμβίωσης όπως θα δούμε την άλλη εβδομάδα στο τελευταίο σχετικό μας σημείωμα.

__________________________________________

Ο κ. Παναγής Παναγιωτόπουλος είναι επίκουρος καθηγητής στο ΕΚΠΑ. Από τις εκδόσεις Πόλις κυκλοφορεί το βιβλίο του «Τεχνολογικές καταστροφές και πολιτικές του κινδύνου: Παλινδρομήσεις του κοινωνικού εκσυγχρονισμού στην Ελλάδα 1947-2000».



ΑΠΑΡΑΙΤΗΤΕΣ ΔΙΕΥΚΡΙΝΗΣΕΙΣ

1. Οι ενυπόγραφες αναρτήσεις (άρθρα, ομιλίες, κριτικές βιβλίων, επιφυλλίδες, δοκίμια, μελετήματα κλπ) που φιλοξενούνται ή αναδημοσιεύονται στο ιστολόγιο «ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΟ ΑΤΟΜΟ» εκφράζουν κατά κύριο λόγο τους συγγραφείς τους και όχι απαραίτητα το ιστολόγιο«ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΟ ΑΤΟΜΟ».

2. Τα σχόλια των αναγνωστών του ιστολογίου «ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΟ ΑΤΟΜΟ» εκφράζουν τους ίδιους προσωπικά και όχι το ιστολόγιο «ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΟ ΑΤΟΜΟ». Σχόλια άσχετα με το περιεχόμενο των αναρτήσεων δεν θα δημοσιεύονται.

3. Υπάρχουν στο ιστολόγιο μας πολλές προτάσεις (σύνδεσμοι, links) προς άλλους δικτυακούς τόπους. Το ιστολόγιο μας δε φέρει καμία ευθύνη για το περιεχόμενο των αναρτήσεων ή των σχολίων που γίνονται εκεί.

Ο ΧΡΙΣΤΟΣ ΠΑΝΤΟΚΡΑΤΩΡ

Ο ΧΡΙΣΤΟΣ ΠΑΝΤΟΚΡΑΤΩΡ
Ο ΧΡΙΣΤΟΣ ΠΑΝΤΟΚΡΑΤΩΡ (Ιερά Μονή Αγίας Αικατερίνης όρους Σινά, 6ος αι.)

Παναγία Οδηγήτρια του Balamand (Λίβανος)

Παναγία Οδηγήτρια του Balamand (Λίβανος)
http://www.balamandmonastery.org.lb/

ΤΟ ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΟ ΑΤΟΜΟ ΣΤΗ WORDPRESS

ΑΝΑΓΝΩΣΕΙΣ

ΣΥΝ-ΙΣΤΟΛΟΓΕΙΝ

ΑΓΙΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ

ΑΓΙΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ
Ένα ιστολόγιο αφιερωμένο στους 57 αη-Γιώργηδες της Ορθόδοξης Εκκλησίας

ΕΛΛΟΠΟΣ

ΕΛΛΟΠΟΣ
ΚΑΝΤΕ ΚΛΙΚ ΣΤΗΝ ΕΙΚΟΝΑ

ΜΥΡΙΟΒΙΒΛΟΣ

ΜΥΡΙΟΒΙΒΛΟΣ
ΚΑΝΤΕ ΚΛΙΚ ΣΤΗΝ ΕΙΚΟΝΑ ΓΙΑ ΜΕΤΑΒΑΣΗ

ΣΤΗΡΙΖΟΥΜΕ ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ

ΣΤΗΡΙΖΟΥΜΕ ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ

Αρχείο

ΑΓΙΑ ΓΡΑΦΗ

ΑΓΙΑ ΓΡΑΦΗ
ΚΛΙΚ ΣΤΗΝ ΕΙΚΟΝΑ ΓΙΑ ΜΕΤΑΒΑΣΗ

J. D. MANSI, ΠΡΑΚΤΙΚΑ ΟΙΚΟΥΜΕΙΚΩΝ ΣΥΝΟΔΩΝ

J. D. MANSI, ΠΡΑΚΤΙΚΑ ΟΙΚΟΥΜΕΙΚΩΝ ΣΥΝΟΔΩΝ
ΚΛΙΚ ΣΤΗΝ ΕΙΚΟΝΑ ΓΙΑ ΜΕΤΑΒΑΣΗ

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΗ ΚΑΙ ΗΘΙΚΗ ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΕΙΑ (ΘΗΕ)

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΗ ΚΑΙ ΗΘΙΚΗ ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΕΙΑ (ΘΗΕ)
ΚΛΙΚ ΣΤΗΝ ΕΙΚΟΝΑ ΓΙΑ ΜΕΤΑΒΑΣΗ

Θ. Ι. ΡΗΓΙΝΙΩΤΗΣ, ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟ ΙΣΛΑΜ

Θ. Ι. ΡΗΓΙΝΙΩΤΗΣ, ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟ ΙΣΛΑΜ
E-book (ΚΛΙΚ ΣΤΗΝ ΕΙΚΟΝΑ ΓΙΑ ΜΕΤΑΒΑΣΗ)

ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΘΕΟΛΟΓΙΑ

ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΘΕΟΛΟΓΙΑ
ΚΛΙΚ ΣΤΗΝ ΕΙΚΟΝΑ

ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΕΚΚΛΗΣΙΑ

ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΕΚΚΛΗΣΙΑ
ΚΛΙΚ ΣΤΗΝ ΕΙΚΟΝΑ

ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΕΦΗΜΕΡΙΟΣ

ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΕΦΗΜΕΡΙΟΣ
ΚΛΙΚ ΣΤΗΝ ΕΙΚΟΝΑ

ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΣΥΝΑΞΗ

ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΣΥΝΑΞΗ
ΚΛΙΚ ΣΤΗΝ ΕΙΚΟΝΑ

ΑΝΤΙΦΩΝΟ

ΠΕΜΠΤΟΥΣΙΑ

ΝΕΚΡΟΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ

ΠΡΟΣΚΥΝΗΤΗΣ

ΠΡΟΣΚΥΝΗΤΗΣ
Περίπλους στην ορθόδοξη πνευματικότητα

ΑΓΙΟΡΕΙΤΙΚΕΣ ΜΝΗΜΕΣ

ΑΓΙΟΡΕΙΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ

ΘΕΟΛΟΓΟΙ ΚΡΗΤΗΣ

台灣基督東正教會 The Orthodox Church in Taiwan

台灣基督東正教會 The Orthodox Church in Taiwan
台灣基督東正教會 The Orthodox Church in Taiwan: ΚΛΙΚ ΣΤΗΝ ΕΙΚΟΝΑ ΓΙΑ ΜΕΤΑΒΑΣΗ

Ιερός Ναός Αγίου Διονυσίου Αχαρνών

Ιερός Ναός Αγίου Διονυσίου Αχαρνών
ΚΑΝΤΕ ΚΛΙΚ ΣΤΗΝ ΕΙΚΟΝΑ ΓΙΑ ΜΕΤΑΒΑΣΗ

Η ΕΥΧΗ

Η ΕΥΧΗ
ΚΛΙΚ ΣΤΗΝ ΕΙΚΟΝΑ ΓΙΑ ΜΕΤΑΒΑΣΗ

9 ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ: ΔΙΕΘΝΗΣ ΗΜΕΡΑ ΚΑΤΑ ΤΟΥ ΦΑΣΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΑΝΤΙΣΗΜΙΤΙΣΜΟΥ

Αξίζει να διαβάσετε

Ορθόδοξα ιστολόγια

ΕΝΟΡΙΑ ΑΓΙΑΣ ΖΩΝΗΣ

ΟΟΔΕ

ΔΕΝ ΞΕΧΝΩ

Επισκέπτες από 17/9/2009

Free counters!

Greek-Sites.gr

Top Blogs

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...