Ένας χρόνος χωρίς τον Χρήστο Γιανναρά (1935-2024) - Αντί μνημοσύνου

 

Χρήστος Γιανναράς (1935-2024) / φωτογραφία: Βασίλης Δ. Γόνης

[Δημοσιεύθηκε στο ηλεκτρονικό περιοδικό Φρέαρ στις 24 Αυγούστου 2025]

Η απώλεια του Χρήστου Γιανναρά είναι οπωσδήποτε ανεξάλειπτη, όπως, τω όντι, συμβαίνει με κάθε ανθρώπινη απώλεια. Αντί μνημοσύνου θα ήθελα να αναφερθώ σε δυο στιγμιότυπα από τη σύντομη γνωριμία μας το 2004 στο πλαίσιο του επιτυχημένου συνεδρίου «Εξουσία και διακονία στην Εκκλησία», που διοργάνωσε ο Παγκρήτιος Σύνδεσμος Θεολόγων στο Ηράκλειο Κρήτης. Τυχαίνει λοιπόν να καθόμαστε δίπλα δίπλα κατά την απογευματινή συνεδρία της δεύτερης μέρας του συνεδρίου. Στη διαδικασία των ερωτήσεων ένας εκ των συνέδρων μακρηγορεί – όπως συχνά συμβαίνει στα συνέδρια με την ανοχή του Προεδρείου – ασύστολα, αδολεσχεί σχεδόν σαδιστικά. Γυρίζει αίφνης ο Γιανναράς προς το μέρος μου και με μια απόγνωση στο βλέμμα μου λέει: «Την ερώτηση επιτέλους! Την ερώτηση! Αμάν πια με τις τοποθετήσεις! Που είναι η ερώτηση;».

Στο τέλος των εργασιών του συνεδρίου είχε προγραμματιστεί μια επίσκεψη των συνέδρων στην Ιερά Μονή Αγκαράθου. Σε κάποια φάση της επισκέψεως βγαίνω έξω από το αρχονταρίκι και βλέπω τον Γιανναρά να καπνίζει. Ήταν η εποχή που κι εγώ ακόμα κάπνιζα, ωστόσο δεν μπόρεσα να αποκρύψω την έκπληξη μου. Ο Γιανναράς φυσικά το κατάλαβε γυρίζει προς εμένα και έχοντας ένα βαθύ, σπινθηροβόλο και διαπεραστικό βλέμμα μου λέει το αμίμητο: «Προς τι η έκπληξη σας, αγαπητέ μου; Δεν καπνίζω! Ασκώ τα πάθη μου!».

Απείρανθος, 24 Αυγούστου 2025

Γ. Μ. Βαρδαβάς

https://frear.gr/?p=37453

***

Αναδημοσιεύθηκε στην εφημερίδα "ΧΡΟΝΙΚΑ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ", αρ. φυλ. 1132 / 29 Αυγούστου 2025, σελ. 28.

Εν κινήσει

Απείρανθος Νάξου / φωτογραφία: Γ.Μ.Β.

[Δημοσιεύθηκε στο ηλεκτρονικό περιοδικό Φρέαρ στις 31/7/2025]

[…] Μια ηθοποιός εκπάγλου καλλονής.

Ένας κλόουν που λέγεται Μέτερνιχ.

Ένας κλόουν που λέγεται Ναπολέων.

Ένας βιομήχανος μεταμφιεσμένος σε αλήτη,

δολοφόνος από φιλανθρωπία,

πρωταθλητής της αμεροληψίας. […]

Αλέξανδρος Σχινάς, Αναφορά περιπτώσεων

– Δεν τα έχουμε εμείς αυτά! Θα τα βρεις στην Ολυμπία στα Δερμιτζίδικα.

– Σας ευχαριστώ πολύ, είπα στον υπάλληλο και προχώρησα προς το μέρος που μου υπέδειξε για να βγάλω τα αντικλείδια που χρειαζόμουν. Καθώς προχωρούσα μου ήρθε φευγαλέα στη σκέψη μια διαφήμιση που έβλεπα μικρό παιδί στην τηλεόραση. Εν αντιθέσει με τους συνομηλίκους μου, δεν τα πήγαινα καθόλου καλά με τις διαφημίσεις. Τις θεωρούσα χάσιμο χρόνου και ανούσιες. Η διαφήμιση αφορούσε γνωστή ασφαλιστική εταιρεία και κατέληγε με τη ρεκλάμα «οι φίλοι μάς λένε ΠΠ». Ακόμα θυμάμαι την φιλοπαίγμονα αντίδραση μου που ίσως να υπέκρυπτε μια υπόκωφη ειρωνεία: «Και οι εχθροί;».

Ηράκλειο Κρήτης, 8 Ιουλίου 2025

Γ. Μ. Βαρδαβάς

ZUR ZEIT

Δημοσιεύθηκε στο KAPUT, τεύχος 17 / ΚΛΙΜΑ- 08.2024 (επιμέλεια: Θάνος Σταθόπουλος)

φωτογραφία: Γ.Μ.Β. , 2022

Zur Zeit

Γ. Μ. Βαρδαβάς

I

Αδήριτη ανάγκη η αλήθεια, χαλκευμένο νόμισμα με δυο όψεις. Είναι βεβαίως γνωστό τοις πάσι πως άλλο η αλήθεια και άλλο η πραγματικότητα. Με φοβίζει zur Zeit ο εφιάλτης ενός διαρκώς επαναλαμβανόμενου παροντισμού. Στα δύσκολα ενθυμούμαι τη φράση του αγίου Σιλουανού: «Κράτα το νου σου στον Άδη και μην απελπίζεσαι». Το εσχατολογικό στοιχείο, σε όλες του τις εκφάνσεις, δεν είναι tremendum αλλά fascinosum.

ΙΙ

Η περιρρέουσα ατμόσφαιρα και το κλίμα της εποχής έχουν μετατρέψει τον δογματισμό σε διδακτισμό.Τα ετερόκλητα ιδεολογήματα έχουν απολυτοποιηθεί με όρους απόφανσης σε απόλυτο κανόνα. Ο δημόσιος λόγος έχει σε μεγάλο βαθμό εργαλειοποιηθεί. Όποιος διαφωνεί, παραμένει απελπιστικά μόνος ή, για να θυμηθώ τα λόγια ενός καλού φίλου, «τον κυνηγά η ερημιά».

ΙΙΙ

Έλξη-άπωση: αντισφαίριση υπαρξιακή.

ΙV

Η διψυχία είναι η αυτοπροστασία της υποκρισίας.

V

Λήξη συναγερμού: perpetuum mobile δεν είναι μόνον οι ζοφερές στιγμές της ζωής μας αλλά και οι ακαταγώνιστες.

VI

Θέλω διακαώς να γράψω, όμως το έλλειμμα ταλάντου είναι ανεπίσχετο. Συμβιβάζομαι λοιπόν με το ακατάσχετο της στιγμής.

VII

Μέσω της θεολογίας ψηλάφισα τον αποφατισμό, την ανθρωπολογία, τον πολιτισμό της ενσάρκωσης και την εσχατολογία. Σε αυτά τα ζητήματα επανέρχομαι δια βίου.

VIII

Μια σκέψη κοινότοπη: η ενσωμάτωση μιας απαίτησης δύναται να σηματοδοτεί υπό προϋποθέσεις μια τάση αντίρροπου πατερναλισμού.

IX

Με τον τρόπο του Ανδρέα Εμπειρίκου: Κορέννυμι στο ανάγλυφο των προσχημάτων [1].

Χ

Από την πείρα της ζωής έμαθα πως δεν εγκαταλείπουμε ποτέ ό,τι φαινομενικά πνέει τα λοίσθια.

ΧΙ

Αναφής υφίσταται η εμμονή της απόλαυσης. Ελκυστής της μόνιμος η αναγκαιότητα, που πόρρω απέχει από την εμμένεια.

ΧΙΙ

«Μπορείς μια χαρά να ονειρεύεσαι χωρίς να κοιμάσαι όπως και να κοιμάσαι χωρίς να ονειρεύεσαι» [2], έγραψε ο Λίχτενμπεργκ κι είχε απόλυτο δίκιο.

XIII

Για κάποιους συγγραφείς το γράψιμο και η αμπολή mutatis mutandis μπορεί να έχουν κάποια αναλογία. (Μπορεί βεβαίως και όχι … )

XIV

Ακόμα και η απόγνωση χρειάζεται επίγνωση. Ο Μπένγιαμιν ορθώς γράφει: «Ευτυχία είναι το να μπορείς να έχεις επίγνωση του εαυτού σου δίχως τρόμο». [3]

XV

Φιλοπαίγμον έρμα

«Το βλέμμα είναι το γέρμα του ανθρώπου», αναφέρει ο Μπένγιαμιν στο Μονόδρομο. [4] Προσωπικά, μολονότι συμφωνώ, τείνω να αυθαιρετήσω: αφαιρώ λοιπόν το πρώτο γράμμα από το «γέρμα». Φιλοπαίγμον έρμα!

Ηράκλειο Κρήτης, 9–14 Απριλίου 2024

_____________________________________

[1] Βλ. το ποίημα του Ανδρέα Εμπειρίκου, Πουλιά του Αμαζονίου στο: Αι γενεαί πάσαι ή η σήμερον ως αύριον και ως χθές, εκδόσεις Άγρα, δ' ανατύπωση, Αθήνα 2013, σελ. 42: «Στάζουν τὰ ἔλατα / Κορέννυμι στὸ ἀνάβρυσμα τῶν ποιημάτων / Δροσιὰ τοῦ νάματος καὶ τῶν θαυμάτων / Πηγὲς καὶ πράξεις ὑακίνθων».

[2] Βλ. Λίχτενμπεργκ, Πιπέρι και σπασμένες γραμμές, παρουσίαση-μετάφραση-σχόλια: Ε. Χ. Γονατάς, εκδόσεις στιγμή, Αθήνα 2005, σ. 43.

[3] Βλ. Walter Benjamin, Μονόδρομος, εισαγωγή-μετάφραση: Νέλλη Ανδρικοπούλου, εκδόσεις Άγρα, α' ανατύπωση, Αθήνα 2006, σ. 80.

[4] Βλ. Walter Benjamin, Μονόδρομος, εισαγωγή-μετάφραση: Νέλλη Ανδρικοπούλου, εκδόσεις Άγρα, α' ανατύπωση, Αθήνα 2006, σ. 101.

https://kaputarchive.online/01704

Γεωμετρικὴ πρόοδος

φωτογραφία: Λουκάς Βασιλικός

[Δημοσιεύθηκε στο ηλεκτρονικό περιοδικό Φρέαρ στις 9/8/2024]

…καὶ μετὰ τὸ πῦρ φωνὴ αὔρας λεπτῆς, καὶ ἐκεῖ Κύριος.

Γ’ Βασιλειῶν, 19,12

Ὑπάρχουν τριγύρω μας ἄνθρωποι ἀρτηριοσκληρωτικοί, ἄκαμπτοι, ἀνερμάτιστοι, δολοπλόκοι, κομπορρημονοῦντες, εἴρωνες, δοκησίσοφοι, σπουδαρχίδες, ἀμετανόητα κυνικοί, λίαν κυριαρχικοί, γεμάτοι βεβαιότητες, ἀβδηριτισμοὺς καὶ δογματισμούς, ἠθελημένη χαμέρπεια και ἄκρατη ἀμετροέπεια.

Εὐτυχῶς, κατὰ γενικὴ ὁμολογία, οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ ἀποτελοῦν τὴν ἐξαίρεση καὶ ὄχι τὸν κανόνα.

Ὑπάρχουν ἄλλοι πάλι, ποὺ διακαῶς ἀναζητοῦν ἕνα δεκαπεντάλεπτο δημοσιότητας. Εἶναι ὅλοι ὅσοι προκαλοῦν μὲ τὴ συμπεριφορά, τοὺς ἀκκισμούς καὶ τὴν ἐκκεντρικότητά τους, προκειμένου νὰ βγοῦν ἀπὸ τὴ λήθη τῆς ἀφάνειας∙ σπιθαμιαῖα μειράκια, ποὺ, ἔμπλεα θράσους, ψελλίζουν συνεχῶς ἀνούσιες, ἀκατάληπτες, ἀνεξάλειπτες καὶ ἀκαταγώνιστες ἀνοησίες. Μὲ αὐτοὺς φυσικὰ συστρατεύονται ἀπροκάλυπτα ὅλοι ἐκεῖνοι, ποὺ, ἐλλείψει ἐπιχειρημάτων, προβαίνουν στὶς γνωστὲς προγραφὲς καὶ συμβολικὲς δολοφονίες χαρακτήρων. Πρόκειται γιὰ τὴ γνωστὴ καὶ μὴ ἐξαιρετὲα συνομοταξία τῶν σεσημασμένων ταλιμπάν, τῶν λογοκριτῶν καὶ τῶν ἐν γένει «ἀστυνόμων» τῆς σκέψης.

Ὑπάρχουν προσέτι οἱ ὀπορτουνιστὲς, οἱ παντὸς καιροῦ καιροσκόποι, οἱ νεοφιλελεύθεροι, οἱ ἔχοντες τὴ νοοτροπία νεόπλουτου, οἱ ἀψίκοροι, οἱ ὀξύθυμοι, οἱ παραδόπιστοι. Ὅλοι αὐτοὶ μπορεῖ μὲν νὰ εἶναι ἀρκετοί ἀλλά ἀρκούντως ἀμελητέοι.

Ὑπάρχουν, εὐτυχῶς, ἀκόμη στὶς μέρες μας οἱ τίμιοι, οἱ καλοπροαίρετοι, οἱ ἀσυμβίβαστοι, οἱ ἀνεξίκακοι, οἱ μετριοπαθεῖς, οἱ δοτικοί, οἱ ἀνιδιοτελεῖς, οἱ προσηνεῖς, οἱ ὑπομονετικοί, οἱ ἔχοντες πραγματικὰ σκέψη ρηξικέλευθη καὶ κοινὴ λογική, ἄν καὶ μειώνονται μὲ γεωμετρική πρόοδο.

Τὸ παρήγορο ὅμως εἶναι ὅτι ὑπάρχουν.

Ἀπείρανθος, 6 Αὐγούστου 2024

Γ.Μ.Βαρδαβᾶς