ΟΥΚΡΑΝΙΚΟ ΚΑΙ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟ ΠΑΤΡΙΑΡΧΕΙΟ

 https://www.youtube.com/watch?v=JVkRssDk3jQ

Το Σάββατο 2 Μαΐου 2026, στις 7.30 το απόγευμα στο Έναστρον Βιβλιοκαφέ (Σόλωνος 101, Αθήνα) το Καλλιτεχνικό Σύνολο «Πολύτροπον» (υπεύθυνος: Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος) διοργάνωσε ανοιχτή συζήτηση με θέμα: "Η ρωσοουκρανική σύγκρουση και το Οικουμενικό Πατριαρχείο".

Ομιλητές: 

Κώστας Κουτσουρέλης, συγγραφέας, διευθυντής του περιοδικού Νέο Πλανόδιον

Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος, θεολόγος, υπεύθυνος Καλλιτεχνικού Συνόλου "Πολύτροπον".

Κώστας Κουτσουρέλης, Η αναντίστρεπτη ήττα της Ελλάδας στις Πρέσπες

πηγή: slpress.gr

Η Συμφωνία που οι δύο χώρες υπέγραψαν στις Πρέσπες θεσμοθετεί εκ των πραγμάτων τη διπλή ονομασία. Η γειτονική χώρα ναι μεν προσδιορίζεται γεωγραφικά ως μέρος του όλου, αλλά ο λαός που την κατοικεί παραμένει νέτα σκέτα το όλον: Μακεδόνες. Μένει να δούμε, αν η ασυμμετρία των όρων δημιουργήσει διεθνώς και στην πράξη το εθνικό «Βορειομακεδόνες» και το επίθετο «βορειομακεδονικός», πράγμα που θα αμβλύνει τις εντυπώσεις.

Αλλιώς, αν θα συμβεί το αντίθετο, όπερ και πιθανότερο, εμπρός στη χρήση του επιθέτου το ουσιαστικό Βόρεια Μακεδονία θα ξεθωριάσει και θα περιοριστεί στα καρτελάκια των συνόδων και τα εξώφυλλα των διαβατηρίων. Παρά την τεράστια πολιτική και οικονομική υπεροπλία της Ελλάδας, για να επιτευχθεί και αυτό το ελάχιστο και να καμφθεί η γείτων χρειάστηκαν τριάντα χρόνια διαρκούς αγώνα, κήρυξη εμπάργκο, βέτο σε διεθνείς οργανισμούς κ.ο.κ. Το γεγονός καταδεικνύει την πλήρη ανεπάρκεια του πολιτικού μας προσωπικού.

Δεν μπορεί να παραβλεφθεί ότι ο αγώνας αυτός υπονομεύτηκε παντοιοτρόπως από την εκάστοτε αντιπολίτευση. Είναι ειρωνικό δε ότι η παράταξη που τώρα πανηγυρίζει για την «ευτυχή» του κατάληξη, πρωτοστάτησε στην ιδεολογική αμφισβήτηση ακόμη και του δικαιώματος της χώρας να υπερασπιστεί τα εθνικά της συμφέροντα. Σε κάθε περίπτωση, για μια ακόμη φορά σε ένα μείζον θέμα, η χώρα απέτυχε να συνταχθεί πολιτικά και ψυχικά πίσω από μια ενιαία εθνική γραμμή.

Εξίσου δεν μπορεί να παραβλεφθεί ότι, έστω κι έτσι, η παρούσα Συμφωνία είναι καλύτερη από αυτές που συζητούσαν ως τώρα οι κυβερνήσεις μας. Πλην Λακεδαιμονίων, οι αντιδράσεις μεγάλου μέρους της αντιπολίτευσης είναι υποκριτικές. Ο πατέρας και η αδελφή του νυν προέδρου της Αξιωματικής Αντιπολίτευσης, λόγου χάρη, επί των ημερών τους θα προσυπέγραφαν ασμένως τη Συμφωνία των Πρεσπών. Δικαίωμα κριτικής έχουν μόνον όσοι εξαρχής αρνούνταν κάθε χρήση του όρου Μακεδονία, ή επέμειναν στην ενιαία ονοματοδοσία, τόσο του κράτους όσο και της εθνότητας και της γλώσσας του βόρειου γείτονά μας.

Οι Πρέσπες και η αθεμελίωτη προσδοκία

Η προσδοκία ότι δια της τωρινής Συμφωνίας θα ανασχεθεί ο αλυτρωτισμός της γείτονος είναι υπεραισιόδοξη και πάντως αθεμελίωτη. Αν οι συνθήκες σταθούν ευνοϊκές για τους Γκρουέφσκι του μέλλοντος, ούτε η συμμετοχή στην ΕΕ ή το ΝΑΤΟ θα τους εμποδίσουν να επαναθέσουν τις διεκδικήσεις τους -ακριβώς όπως η συμμετοχή της Τουρκίας στην Ατλαντική Συμμαχία δεν στάθηκε ικανή να ανακόψει την εισβολή στην Κύπρο- ή την αμφισβήτηση του καθεστώτος στο Αιγαίο. Αυτή δε τη φορά θα μπορούν να επικαλούνται και τη δική μας υπογραφή για να υπογραμμίσουν το εύλογο των αξιώσεών τους.

Ακόμη κι αν η Συμφωνία δεν κυρωθεί από την Ελλάδα, δημιουργεί προηγούμενο πολιτικό και διπλωματικό. Κυρίως, όμως, δηλώνει μια αναντίστρεπτη ήττα. Η Ελλάδα δέχτηκε, συμμερίστηκε μάλιστα, με τον επισημότερο τρόπο την αυτοκατανόηση της γείτονος σαν έθνους μακεδονικού. Από αυτό δεν γίνεται πλέον να υποχωρήσουμε. Ακόμη και αν η Συμφωνία των Πρεσπών δεν κυρωθεί ή καταγγελθεί αργότερα, η συμβολική και πολιτική αυτή αναγνώριση θα ισχύει εις το διηνεκές.

Σε ό,τι αφορά τους εξ ανατολών μας γείτονες, η συνομολόγηση της Συμφωνίας τούς στερεί ίσως πρόσκαιρα από ένα μέσο έμμεσης πιέσεως επί της Ελλάδος. Στη μακρά προοπτική, όμως, τους ανάβει το πράσινο φως για τις δικές τους διεκδικήσεις. Στη μακρά προοπτική (και στα Βαλκάνια όλα είναι μακρά, αιώνων, προοπτική) η Αθήνα αποδεικνύεται ευένδοτη στις επιθετικές διεκδικήσεις εναντίον των συμφερόντων της και απρόθυμη να προτάξει αντίσταση διαρκείας για να τα προασπιστεί.

Σε ό,τι αφορά το εσωτερικό, παρά τις τωρινές αντιδράσεις μεσομακροπρόθεσμα η Συμφωνία θα ενισχύσει την ανιστόρητη εκείνη ψευδαίσθηση της πλειονότητας ότι η χώρα και η Ευρώπη βαίνουν προς μέλλον ευοίωνο και ειρηνοφόρο. Αντί, έστω, να εκμεταλλευτούμε αυτήν την ακριβά αγορασμένη ανακωχή για να ενισχύσουμε την άμυνα και τη διπλωματία μας, το πολιτικό σύστημα θα την επικαλεστεί για να υποβαθμίσει τους κινδύνους, να αποκοιμίσει τους Έλληνες και να δικαιολογήσει τη στρατηγική του αδράνεια.

https://slpress.gr/ethnika/i-anantistrepti-itta-tis-elladas-stis-prespes/

Από το κοινωνικό συμβόλαιο στη δίαιτα εξυγιάνσεως

πηγή: Η Καθημερινή,13-3-2011

Ο Παναγιώτης Κονδύλης είχε προβλέψει την ελληνική κρίση από το 1992 και την πτώση του παρασιτικού-καταναλωτικού μοντέλου

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Την ελληνική κρίση αρκετοί την είχαν προϊδεαστεί. Οχι λίγοι είχαν περιγράψει μάλιστα, από νωρίς και με ακρίβεια, ορισμένα από τα συμπτώματά της, καθώς αυτά πλήθαιναν στη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών. Από την «Ελλαδογραφία» του Νίκου Γκάτσου (1976) ώς το «Finis Graeciae» του Χρήστου Γιανναρά (1987), και από τον «Γλωσσικό αφελληνισμό» του Γιάννη Καλιόρη (1984) ώς τους «Κωλοέλληνες» του Διονύση Σαββόπουλου (1989) -αναφέρω εδώ επίτηδες έργα εντελώς ετερόκλητα-, οι διαγνώσεις που προτάθηκαν συνέκλιναν. Στρεβλός εκσυγχρονισμός, νόθος εξαστισμός και περιβαλλοντική υποβάθμιση, παραγωγική αποδιάρθρωση και δανειοδίαιτη ευμάρεια, αισθητικός εκχυδαϊσμός και παρακμή της παιδείας, λαϊκισμός, αναξιοκρατία, κομματισμός, διαφθορά: στα βασικά λίγο-πολύ όλοι συμφωνούν.

Παρά ταύτα, στην πλειονότητά τους οι διαγνώσεις αυτές έμειναν μερικές, αποσπασματικές. Και αυτό διότι η περιγραφή ενός αρνητικού φαινομένου από μόνη της δεν επαρκεί. Δύο ακόμη στοιχεία απαιτούνται για να της προσδώσουν πληρότητα. Το πρώτο είναι η εύστοχη απόδοση του φαινομένου, εν προκειμένω η υπόδειξη των παραγόντων που οδήγησαν ώς αυτό. Το δεύτερο, η ασφαλής μεσομακροπρόθεσμη πρόβλεψη για την εξέλιξή του. Με την έννοια αυτή, την πληρέστερη ερμηνεία και περιγραφή της ελληνικής κρίσης την οφείλουμε στον Παναγιώτη Κονδύλη.

Ο Κονδύλης καταπιάστηκε με το ελληνικό πρόβλημα μόνο σποράδην, σε μια σειρά από κείμενά του δημοσιευμένα ως εισαγωγές ή επίμετρα στις ελληνικές εκδόσεις των βιβλίων του από το 1991 ώς το 1998. Ομως η συνοχή των παρατηρήσεών του είναι τέτοια που έχει κανείς την εντύπωση ότι βρίσκεται εμπρός σε έργο συστηματικό. Στον πυρήνα του προβλήματος, ο Κονδύλης εντοπίζει ό,τι αποκαλεί «καχεξία του αστικού στοιχείου». Η χαλαρή κοινωνική συνομάδωση που ονομάστηκε ελληνική αστική τάξη, δεν κατόρθωσε ποτέ «να δημιουργήσει γηγενή και αυτοτελή αστικό πολιτισμό». Χώρα με ασήμαντη θέση στον διεθνή καταμερισμό της υλικής και πνευματικής εργασίας, και επιπλέον υποπαραγωγική και χρονίως εξαρτημένη από την ξένη προστασία, η Ελλάδα ήταν επόμενο να διολισθήσει στον παρασιτισμό. Ακόμη και η νεοελληνική ιδεολογία, ο τρόπος δηλαδή που κατανοούμε τον εαυτό μας, είναι εν μέρει προϊόν εισαγωγής.

Το ότι ο παράσιτος μπόρεσε επί τόσες δεκαετίες να είναι συγχρόνως και υπερκαταναλωτής, ο Κονδύλης το εξηγεί επικαλούμενος την ιστορική συγκυρία. Διαρκούντος του Ψυχρού Πολέμου, οργανισμοί όπως η Ατλαντική Συμμαχία και η Ευρωπαϊκή Ενωση δημιούργησαν για τις χώρες της Δύσης ένα θεσμικό και οικονομικό θερμοκήπιο εντός του οποίου η Ελλάδα κατέλαβε οιονεί θέση πτωχού πλην ομοτράπεζου συγγενούς. Η εξωτερική βοήθεια από την εποχή του σχεδίου Μάρσαλ έως εκείνη των ποικιλώνυμων κοινοτικών «πακέτων» συνιστούσε κατά κάποιο τρόπο το υλικό αντίτιμο της γεωπολιτικής της νομιμοφροσύνης. Μόνο που τα τεράστια αυτά ποσά σπανίως διατέθηκαν προς όφελος δραστηριοτήτων πράγματι παραγωγικών, αλλά το συνηθέστερο διέρρευσαν απευθείας στην ιδιωτική κατανάλωση. Το ίδιο συνέβη με τον ιλιγγιώδη εξωτερικό δανεισμό της χώρας. Το σύνολο σχεδόν της ελληνικής «ανάπτυξης» των τελευταίων δεκαετιών προέρχεται από την κατανάλωση, άρα από την αγοραία κατασπατάληση των ξένων μεταβιβάσεων και δανείων.

Σε οξεία αντίθεση προς όσους τείνουν να επιρρίπτουν την ευθύνη σε μία μόνο κοινωνική μερίδα (τους πολιτικούς, το κράτος, την «πλουτοκρατία», τη δημοσιοϋπαλληλία, τους ελεύθερους επαγγελματίες κ.ο.κ.), ο Κονδύλης μιλάει ευθέως για ένα «επαίσχυντο κοινωνικό συμβόλαιο». Η νοοτροπία του παρασιτικού καταναλωτισμού, γράφει, αφορά τη «συντριπτική πλειοψηφία του ελληνικού λαού όλων των κοινωνικών στρωμάτων». Δεν έχουμε να κάνουμε με «έναν λίγο-πολύ υγιή εθνικό κορμό, ο οποίος έχει αρκετές περισσές ικμάδες ώστε να τρέφει και μερικά παράσιτα ποσοτικώς αμελητέα, παρά για ένα πλαδαρό σώμα που παρασιτεί ως σύνολο εις βάρος ολόκληρου του εαυτού του, ήτοι τρώει τις σάρκες του, συχνότατα και τα περιττώματά του». Με τα δύο τρίτα των προϋπολογισμών του κράτους να κατευθύνονται επί δεκαετίες ολόκληρες σε μισθούς, συντάξεις και αγροτικές επιδοτήσεις, και με ένα επιπλέον 20% να διατίθεται για τοκοχρεολύσια, άρα εν πολλοίς για τον ίδιο σκοπό, η εκτίμηση αυτή του Κονδύλη είναι αμάχητη. Το παράδοξο της ελληνικής περίπτωσης είναι ότι ο παρασιτικός καταναλωτισμός μας ήταν οργανωμένος δημοκρατικά, η διανομή του ξένου χρήματος γινόταν με πνεύμα γνήσιας κοινωνικής δικαιοσύνης...

Ο Παναγιώτης Κονδύλης εκδήμησε το 1998, μια δεκαετία δηλαδή πριν από το ξέσπασμα της κρίσης. Ηδη όμως το 1992 διέβλεπε δύο πιθανές εξελίξεις. Η νέα συγκυρία μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, πίστευε, θα υποβάθμιζε τον ρόλο της Ελλάδας στους κόλπους της Δύσης. Αυτό θα οδηγούσε αργά ή γρήγορα τους εταίρους μας, αφενός μεν, στην άρνηση «να χρηματοδοτήσουν περαιτέρω τον ελληνικό παρασιτικό καταναλωτισμό, επιβάλλοντας στην ελληνική οικονομία αυστηρή δίαιτα εξυγιάνσεως και επαναφέροντας το ελληνικό βιοτικό επίπεδο στο ύψος που επιτρέπουν οι δυνατότητές της». Αφετέρου δε, στην απόφαση να αγνοήσουν «ό,τι οι Ελληνες θεωρούν ως εθνικά τους δίκαια, υιοθετώντας στα αντίστοιχα ζητήματα είτε τη θέση των αντιπάλων της Ελλάδας είτε εν πάση περιπτώσει θέση σύμφωνη με τα δικά τους περιφερειακά συμφέροντα».

Με το Μνημόνιο της 8ης Μαΐου 2010, το πρώτο σκέλος της πρόβλεψης, η έξωθεν επιβεβλημένη «αυστηρή δίαιτα», επιβεβαιώθηκε πλήρως. Το μέλλον θα δείξει αν το ίδιο θα ισχύσει και για την πορεία των εθνικών ζητημάτων.

Η Δύση και η καθ’ ημάς Ανατολή

Γράφει ο Κώστας Κουτσουρέλης

Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη μνημονεύουμε για τους λόγους που μνημονεύουμε κάθε κορυφαίο συγγραφέα. Πρωτίστως, για όλα αυτά που το έργο του μας προσφέρει τόσο πλουσιοπάροχα: τη ρωμαλεότητα της περιγραφής, την ευαισθησία του βλέμματος, την ποικιλοχρωμία της έκφρασης, τον διάχυτο λυρισμό. Τα διηγήματά του είναι μια γιορτή της ελληνικής γλώσσας και την ίδια στιγμή ένας οδηγητικός μίτος μες σ' έναν κόσμο φαινομενικά παρωχημένο, αλλά ωστόσο μονίμως παρόντα. Κάτω απ' το καιρικό πέπλο των χαρακτήρων του βρίσκει κανείς, μόλις βαλθεί να το ανασηκώσει, αδρές και αναγνωρίσιμες φιγούρες, οικείες συμπεριφορές, ήθη και έθη ανεξίτηλα. Με δύο λόγια, βρίσκει ο καθένας μας ατομικά, συμπυκνωμένο όπως μόνο η λογοτεχνία το μπορεί, κάτι απ' τον ίδιο του τον εαυτό.

Ομως, Παπαδιαμάντη μνημονεύουμε και για έναν άλλο λόγο, εξίσου, μπορεί και περισσότερο βαρύνοντα. Οπως συμβαίνει με τους δημιουργούς που περιέρχονται στη μικρή εκείνη ομάδα των σημαδιακών, ο Παπαδιαμάντης είναι ένας από τους νοηματοδότες της νεότερής μας ταυτότητας, ένας από τους στυλοβάτες της συλλογικής μας αυτοκατανόησης. Το έργο του μας συναρπάζει επειδή εικονογραφεί όσο λίγα τη σταθερότερη απ' τις σταθερές του νεοελληνικού βίου, τη μόνιμη διελκυστίνδα ανάμεσα στη Δύση και στη δική μας, καθ' ημάς, Ανατολή. Και ό,τι αυτή συνεπάγεται. Η αμφιθυμία λ.χ. ανάμεσα στο άστυ και την ύπαιθρο, μεταξύ της αλληλέγγυας αλλά ασφυκτικής Κοινότητας και της απρόσωπης πλην ανεκτικής Κοινωνίας, μεταξύ της πίστης στην Πρόνοια απ' τη μια, και της πίστης στην Πρόοδο απ' την άλλη, όλα αποτυπώνονται ανάγλυφα στο έργο του.

Ο Παπαδιαμάντης, βέβαια, έχει κι αυτός τις προτιμήσεις του· συχνά παίρνει θέση. Γι' αυτό, κάποιοι τον είδαν σαν ιδεολογικό ταγό. Κάποιοι άλλοι, τον αναγόρευσαν εχθρό. Δεν έχει σημασία. Δική του νίκη, νίκη του συγγραφέα, είναι ότι και οι μεν και οι δε δεν σταματούν να τον διαβάζουν.

πηγή: Καθημερινή,16-1-2011

Διαβάστε επίσης το αφιέρωμα της Καθημερινής "Γιατί διαβάζουμε Παπαδιαμάντη σήμερα".

Εικόνες και εμμονές του Ελληνισμού- Η προσήλωση στην ιστορική ταυτότητα και η πρόσδεση στη δυτική νεωτερικότητα

Του Κώστα Kουτσουρέλη*

Πηγή: Καθημερινή, 10-10-2010

Σκίτσο από εδώ.

Εικόνες του Ελληνισμού στη γραμματεία μας των τελευταίων αιώνων θα βρούμε πολλές. Κάθε φορά που η ιστορική συγκυρία το επέτασσε, στοχαστές και λογοτέχνες ξανάπιαναν το πάντοτε ανοιχτό ερώτημα του συλλογικού μας αυτοπροσδιορισμού. Οι απαντήσεις τους συνιστούν μια μακρά σειρά πορτρέτων, για την ακρίβεια μια ολόκληρη πινακοθήκη προσωπογραφιών του νεώτερου Ελληνισμού. Ως τέτοιες φέρουν διπλή τη σφραγίδα: της ιστορικής στιγμής που τις εκμαίευσε και της ατομικής ευαισθησίας που τους έδωσε μορφή.

Τρόποι να εξετάσει κανείς αυτές τις προσωπογραφίες, να τις ταξινομήσει, υπάρχουν πολλοί, αναλόγως της γωνίας του βλέμματος. Ετσι μπορούμε να διακρίνουμε λ. χ. μεταξύ εικόνων αποκλειστικών και εικόνων περιεκτικών. Οι πρώτες, φύσει ρυθμιστικές, αποκλείουν πτυχές ή και ολόκληρες περιόδους της ελληνικής ιστορίας, χάριν άλλων, τις οποίες προτάσσουν ως δηλωμένο ή υπονοούμενο πρότυπο. Οι δεύτερες, ρυθμιστικές εξίσου, ζητούν να συνθέσουν τα πάντα σε μια ενότητα λίγο - πολύ οργανική. Οι πρώτες τονίζουν τις ασυνέχειες, τις τομές που διακόπτουν την ιστορική αναδρομή. Οι δεύτερες φωτίζουν τις ομοιότητες, κοιτούν πώς να δείξουν ότι το νήμα διατηρήθηκε συνεχές. Παράδειγμα των πρώτων είναι η ελληνική γενεαλογία που προτείνει ο Κοραής, όταν παρακάμπτει τους μέσους χρόνους και ανατρέχει απευθείας στην κλασική αρχαιότητα. Παράδειγμα των δεύτερων, η ιστοριονομία του Ζαμπέλιου, που αρνείται την αττική μονομέρεια και αποκαθιστά το Βυζάντιο ως αναπόσπαστο κρίκο μιας μακράς αλυσίδας.

Η πινακοθήκη μας περιλαμβάνει ακόμη εικόνες αξιολογικές, θετικές ή αρνητικές, αναλόγως με το προς τα πού κλίνει εκάστοτε η πλάστιγγα. Η περιγραφή της σημερινής Ελλάδας λ. χ. στο έργο στοχαστών όπως ο Κονδύλης ή ο Γιανναράς είναι ευθέως επικριτική ή και επιθετικά απορριπτική. Στην αντίπερα όχθη, το ίνδαλμα της Ελλάδας στο έργο του Σικελιανού ή του Ελύτη είναι αποφασισμένα εγκωμιαστικό, κάποτε και υμνητικό. Οι μεν, οι φιλόσοφοι, ασκούν ανοιχτά πολεμική. Οι δε, οι ποιητές, αποδίδουν τιμές.

Τέλος, έχουμε εικόνες κλειστές και εικόνες ανοιχτές, αναλόγως του αν επιδέχονται διεύρυνση, εμπλουτισμό ή θεωρούνται εξαρχής τέλειες και οριστικές. Κλειστή είναι λ. χ. η ιδέα της ελληνικότητας που προβάλλει στη ζωγραφική του ο Κόντογλου. Ανοιχτή είναι αντίθετα η ελληνική ματιά του Εγγονόπουλου. Ο πρώτος διαλέγει να εξοβελίσει ό, τι ξενότροπο, δυτικό ή και απλώς ασύμβατο προς τη βυζαντινή γραμμή. Ο δεύτερος αποπειράται να το ενσωματώσει, να το κάνει ένα ακόμη σκαλί της ανόδου.

Καθεμία από τις εικόνες αυτές έχει την ιστορική της στιγμή. Ωστόσο, κι όταν ακόμη κινούνται στους απόλυτους αντίποδες, κοινός είναι ο σκοπός που τις υποβαστάζει. Τόσο η μνημειώδης σύνθεση του Παπαρρηγόπουλου λ. χ. όσο και οι κατά καιρούς απόπειρες αυτή η σύνθεση να κλονιστεί, πατούν στο κοινό μέλημα του πολιτικού προσανατολισμού. Ποιος είναι ο ασφαλέστερος δρόμος για να διεκδικήσει η Ελλάδα τη θέση που της αναλογεί στον σύγχρονο κόσμο; Η εμμονή στην ιστορική της ταυτότητα, η αγνόηση και αυτών των κληρονομικών της αντιφάσεων στο όνομα μιας συμβολικής ενότητας; Ή, αντίθετα, η αποδέσμευση από το παρελθόν, η πρόσδεση πάση θυσία στο άρμα της δυτικής νεωτερικότητας;

Εξοδος οριστική από τέτοια διλήμματα, εννοείται, δεν γίνεται να υπάρξει. Η ιστορία σπανίως άγεται ευθύγραμμα. Οι συνθήκες μεταβάλλονται, μαζί τους και οι στάσεις. Κατά τις ανάγκες της στιγμής, επικρατεί πότε η μία και πότε η άλλη. Πολιτικά, όλες ωστόσο κατατείνουν στον ίδιο σκοπό, τη συλλογική αυτοσυντήρηση. Μολονότι κοσμοθεωρητικά συγκρούονται, λειτουργικά συνεργούν. Αλλά και στο περιεχόμενό τους αλληλοσυμπληρώνονται. Καμιά τους δεν είναι τόσο πλατιά ώστε να καλύπτει πλήρως την πραγματικότητα. Και καμιά δεν είναι τόσο στενή ώστε να μην εφάπτεται μ’ ένα τουλάχιστον κρίσιμο τμήμα της. Οπως πίστευε ο Γιώργος Θεοτοκάς, ο «νεοελληνικός χαρακτήρας» είναι πολύμορφος και αντιφατικός και πλούσιος. Είναι μάλιστα πλούσιος, συμπλήρωνε, επειδή είναι πολύμορφος και αντιφατικός. Κάθε προσπάθεια να τον καθηλώσουμε «σ’ έναν αλύγιστο ορισμό, δεν είναι ελληνική αγνότητα, αλλά αγνός δασκαλισμός».

* Ο κ. Κ. Κουτσουρέλης είναι συγγραφέας.