Πρέπει να μεταλάβω; (Εν όψει των Χριστουγέννων)

Του Θ. Ι. Ρηγινιώτη

Ο Θεός και ο Ιησούς Χριστός δεν ωφελείται, ούτε βλάπτεται, ό,τι κι αν κάνει ο άνθρωπος.

Όλα όσα ο Χριστός ζητάει να κάνουν οι άνθρωποι (που είναι γραμμένα στα Ευαγγέλια) έχουν μοναδικό σκοπό την ωφέλεια των ανθρώπων.

Το ίδιο και όσα ζητάει η Εκκλησία να κάνουν οι άνθρωποι – και σε ηθικό και σε τελετουργικό επίπεδο, π.χ. τη νηστεία, την εξομολόγηση, την αγνότητα μέχρι το γάμο κ.τ.λ. – βασίζονται ακριβώς σε όσα έχει διδάξει ο Ιησούς Χριστός και έχουν μοναδικό σκοπό την ωφέλεια των ανθρώπων. Μάλιστα, τα έχουν καθιερώσει, με σοφία και αγάπη, όχι τυχαίοι «παπάδες», αλλά άγιοι, που αγωνίστηκαν πάρα πολύ στη ζωή τους να πορευτούν το δρόμο του Χριστού, πλησίασαν πάρα πολύ το Θεό και το συνάνθρωπο και τελικά έζησαν μέσα στο θείο Φως. Μέσα σ’ αυτό το θείο Φως εμπνεύστηκαν όσα δίδαξαν και θέσπισαν για τη ζωή των χριστιανών, ώστε όλοι μας να προχωρήσουμε πνευματικά τόσο, ώστε να μπούμε σ’ αυτό το θείο Φως, και εδώ και στην αιωνιότητα.

Τι δίδαξε λοιπόν ο Χριστός;

Ορίστε μερικά βασικά σημεία:

«Να αγαπάτε τους εχθρούς σας, να ευλογείτε εκείνους που σας καταριούνται, να κάνετε καλό σ’ εκείνους που σας κάνουν κακό και να προσεύχεστε για εκείνους που σας κακομεταχειρίζονται και σας κυνηγούν, για να γίνεται παιδιά του ουράνιου Πατέρα σας, αφού εκείνος ανατέλλει τον ήλιο του και στους πονηρούς και στους καλούς και βρέχει και στους δίκαιους και στους άδικους.

Διότι, αν αγαπάτε μόνο εκείνους που σας αγαπούν, τι αμοιβή θα έχετε; Και οι τελώνες δεν κάνουν το ίδιο; Και, αν χαιρετάτε μόνο τους φίλους σας, τι ξεχωριστό κάνετε; Και οι τελώνες δεν κάνουν το ίδιο; Εσείς όμως να είστε τέλειοι, όπως και ο ουράνιος Πατέρας σας είναι τέλειος» (κατά Ματθαίον ευαγγέλιο, κεφάλαιο 5, στίχοι 44 – 48).

«Αν δανείζετε μόνο εκεί όπου ελπίζετε να τα πάρετε πίσω, τι χάρη έχετε; Και οι αμαρτωλοί δανείζουν αμαρτωλούς, για να ξαναπάρουν το ίδιο ποσόν. Εσείς όμως να αγαπάτε τους εχθρούς σας και να κάνετε καλό και να δανείζετε εκεί που δεν ελπίζετε σε επιστροφή, και η ανταμοιβή σας θα είναι μεγάλη και θα είστε παιδιά του Υψίστου, γιατί εκείνος είναι καλός και με τους αχάριστους και τους πονηρούς. Να είστε λοιπόν φιλεύσπλαγχνοι, όπως και Πατέρας σας είναι φιλεύσπλαγχνος» (κατά Λουκάν, κεφ. 6, στ. 34 – 36).

Αυτά είναι ήδη δύσκολο να τα χωνέψει ο άνθρωπος. Χρειάζεται μεγάλη αγάπη, εμπιστοσύνη στο Θεό και επιθυμία πρώτα απ’ όλα για τον παράδεισο, για να δεχτεί έστω ο άνθρωπος να προσπαθήσει να κάνει πράξη αυτές τις εντολές του Ιησού Χριστού. Πολλοί, ακόμη και άνθρωποι που αναγνωρίζουν πως είναι χριστιανοί, θυμώνουν και προτιμούν να πουν πως ο Χριστός έκανε λάθος, παρά να παραδεχτούν πως αυτό που Εκείνος δίδαξε είναι ο αληθινός δρόμος που οδηγεί τον άνθρωπο στο μεγαλύτερο θησαυρό: κοντά στο Θεό, και σ’ αυτή τη ζωή και στην επόμενη (την αιώνια ζωή, που ακολουθεί μετά το θάνατο – σύμφωνα πάλι με τα λόγια του ίδιου του Χριστού).

π. Χ. Παπαδόπουλος, Η Θεία λειτουργία είναι η ταυτότητα μας

πηγή-φωτό: π. Λίβυος

Είναι φανερό από την ειδησιογραφία των ημερών, ότι θα προσπαθήσουν πάντες να αποδώσουν την αύξηση των επιδημικών κρουσμάτων στην Εκκλησία. Κι αυτό για να τιμωρήσουν την «απείθεια» της. Δεν είμαι βέβαια από εκείνους που θεωρούν ότι η Εκκλησία δεν κάνει ποτέ λάθη. Ωστόσο έχω την αίσθηση όπως κάθε λογικός άνθρωπος που βλέπει και ακούει τι συμβαίνει καθημερινά γύρω του, ότι είναι ελάχιστοι εκείνοι που πειθαρχούν στα υγειονομικά μέτρα. Μια βόλτα στις μεγαλουπόλεις των Αθηνών και Θεσσαλονίκης, στα μέσα μαζικής μεταφοράς και σούπερ μάρκετ, θα μας πείσει για του λόγου το αληθές. Βέβαια, σε όλα αυτά ας συνυπολογίσουμε και όλα τα κρυφά ρεβεγιόν των εορταστικών ημερών. Πάντως όπως κι εάν έχει, το μόνο σίγουρο είναι πως δεν θα ευθύνεται η εκκλησία με τις δυο ώρες λατρείας την ημέρα των Θεοφανείων για την αύξηση των κρουσμάτων. Είναι αστείο και μόνο να το λέμε. 

Ας έρθουμε τώρα στο θέμα που πάλιν και πολλάκις τίθεται στον δημόσιο διάλογο και έχει να κάνει με τον τρόπο μεταλήψεως της Θείας Κοινωνίας. Ας ξεκαθαρίσουμε εξ αρχής κάτι που είναι σημαντικό, μια και δίχως αυτή την κατανόηση δε μπορεί να υπάρξει καμία σοβαρή προσέγγιση στο θέμα.

Για την Ορθόδοξη εκκλησία και την θεολογία αυτής, το θέμα μετάδοσης της θείας κοινωνίας, μπορεί να μην είναι ζήτημα δογματικό, αλλά είναι θεολογικό και ανθρωπολογικό. Και τι εννοώ με αυτό. Η ορθόδοξη θεολογία, αναπτύχθηκε από λαούς που ανήκουν στην Ανατολή. Αυτό σημαίνει ότι πρακτικές και αντιλήψεις των λαών αυτών έχουν μεταφερθεί στην παράδοση της. 

Οι ιστορικές κοινωνίες της Ανατολής, θεωρούσαν ότι η μετοχή στο κοινό ποτήριο φανερώνει ένα άλλο τρόπο υπάρξεως και σχέσεως. Όταν πίνουμε από το ίδιο ποτήρι δηλώνουμε φιλία, οικειότητα και εγγύτητα. Μιλάμε με όρους κοινότητας και οικογένειας. Ήταν λοιπόν φυσιολογικό αφού η εκκλησία φανερώνεται μέσα στην Θεία Ευχαριστία ως σώμα Χριστού, ως κοινότητα πίστεως, να μετέχει με κοινό τρόπο στην μετάληψη του Σώματος και Αίματος του Χριστού. Οι κοινοτικές και αδελφικές σχέσεις των μελών της ταυτοποιούνταν μέσα στην Θ. Λειτουργία στην μετοχή του κοινού ποτηρίου. 

Ας μην ξεχνάμε ότι θεολογικά η Θεία Ευχαριστία είναι η μετοχή στην δόξα της Βασιλείας Του Θεού. Τα πάντα και οι πάντες ενώνονται στο σώμα του Αναστημένου Χριστού. Η διασκορπισμένη και κατακερματισμένη από την αμαρτία και τον θάνατο ανθρωπότητα, ενώνεται και πάλι σε ένα σώμα, το σώμα της εκκλησίας, δηλαδή του Χριστού. Αυτή η ενοποίηση συμβολίζεται από την μετοχή στο κοινό ποτήριο. 

Είναι σημαντικό να καταλάβουν οι επικριτές της εκκλησίας την θεολογική και ανθρωπολογική αντίληψη που υπάρχει πίσω από την λατρευτική πράξη. Η Ορθόδοξη εκκλησία από τις απαρχές της μέχρι και σήμερα, δεν γνωρίζει άλλο τρόπο να πραγματώνεται σε σώμα και κοινότητα πίστεως πέρα από την τέλεση της Θείας Ευχαριστίας. Είναι ο τρόπος που λαμβάνει ταυτότητα μέσα στην ιστορία και πορεύεται στα έσχατα. 

Εδώ όμως τίθεται ένα σημαντικό ερώτημα. Ποιος αλήθεια είναι αυτός που ζητάει την αλλαγή αυτή; Οι πιστοί; Είναι θέμα της κοινότητας; Ζήτησε η Ευχαριστιακή κοινότητα από τους Επισκόπους και Πρεσβυτέρους, να αλλάξουν τον τρόπο μετάδοσης της Θείας Κοινωνίας; Όχι βέβαια. Δεν συνέβη ποτέ κάτι τέτοιο. Το αίτημα αυτό είναι στην συντριπτική του πλειοψηφία όλων εκείνων που είτε δεν έχουν καμία σχέση με την πίστη της λατρεύουσας κοινότητας, είτε αυτών που εθιμικά και απολύτως πολιτισμικά μετέχουν σε κάποιες εορτές αυτής. 

Κλείνοντας λοιπόν ας ξεκαθαρίσουμε λοιπόν κάποιες βασικές αρχές: 

1. Η Ορθόδοξη εκκλησία είναι συντριπτικά μια λατρεύουσα κοινότητα.

2. Η Εκκλησία υπάρχει εκεί που τελείται Θεία Ευχαριστία. 

3. Για τον Ορθόδοξο χριστιανό η μετοχή στην Θ. Ευχαριστία είναι ταυτοτικό ζήτημα. Όταν του λες δεν μπορείς να μετέχεις στην Θεία Λειτουργία τον ακυρώνεις, διότι δεν γνωρίζει ιστορικά άλλο τρόπο να λαμβάνει εκκλησιολογική ταυτότητα. 

4. Μέλος της εκκλησίας δεν σε κάνει η ηθική αλλά η μετοχή στην Θεία Ευχαριστία. 

Η σωτηρία δεν νοείται ως ηθικό μέγεθος αλλά ως οντολογική αλλαγή. Γι΄ αυτό και η μετοχή στα δυο μυστήρια της εκκλησίας Βάπτισμα και Ευχαριστία, δεν είναι πράξη ηθική ή ψυχολογική αλλά οντολογική. Συντελείται μια νέα γέννα που ξεπερνάει την βιολογική. Η βιολογικότητα οδηγεί στον θάνατο, ενώ η εκκλησιαστικότητα την υπέρβαση του θανάτου. 

5. Ο τρόπος μετάδοσης του σώματος και αίματος του Χριστού, μπορεί να μην είναι θέμα δογματικό, αλλά έχει θεολογικές και ανθρωπολογικές διαστάσεις. Μπορεί να αλλάξει ο τρόπος μετάδοσης, αλλά μονάχα εάν αυτό είναι αίτημα της κοινότητας των πιστών δια των πρεσβυτέρων και του Επισκόπου τους και σε καμία περίπτωση όλων εκείνων που ονειρεύονται την περιθωριοποίηση της εκκλησίας από το δημόσιο βίο.

Τά περί τῆς Θείας Κοινωνίας ἤ Μετάληψης ἐπιλεγόμενα

Τά περί τῆς Θείας Κοινωνίας ἤ Μετάληψης ἐπιλεγόμενα

(ἤ, μιὰ συνειδητὴ μαρτυρία ἑνὸς ἀκόμα ἐπαρχιώτη παπᾶ μὲ 40-χρονη καὶ πλέον διακονία)

πηγή: ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΑΠΟΔΗΜΙΑΣ

Εἰλικρινὰ τὸ λέω: Δὲν ἔχω καμμία, μὰ ἀπολύτως καμμία ἀπαίτηση νὰ μὲ πιστέψουν ὅσοι μέσα τους ἔχουν ἴχνη ἀμφιβολίας ἤ φόβου, ἀλλὰ καὶ «καλῆς ἀπιστίας». Γιατὶ αὐτὰ ποὺ γράφω, δὲν τὰ λέω ἐγὼ γιὰ νὰ φανῶ μονάχα, ἀλλὰ ἡ μέσα μου παρουσία τοῦ Θεοῦ, ἡ ὁποία 41 χρόνια μὲ στηρίζει, μὲ διατηρεῖ ἀκόμα διάκονο τῶν Μυστηρίων Του καὶ συνάμα μοῦ γεμίζει τὴν καρδιὰ ἀγαλλίαση, ὅταν -μετὰ τὸ τέλος τῆς Θείας Λειτουργίας- καταλύω τὰ ἱερὰ περισσεύματα. 

Ὅμως τελευταῖα πολὺ λόγος ἔγινε γιὰ τὴ Θεία Κοινωνία -ἄν μολύνει, ἄν πρέπει νὰ λαμβάνεται μὲ τὸν ἀπ’ αἰώνων διοριζόμενο τρόπο ἤ ν᾿ ἀντικατασταθεῖ αὐτός, κι ἄλλα πολλά. Πολλὰ καὶ παράξενα ὄντως, γιατὶ ἔχουν σκοτιστεῖ ἀπὸ τὴν ἀπουσία τοῦ μοναδικοῦ φωτός: Τοῦ ἴδιου τοῦ Κυρίου «Φῶς ἐκ φωτὸς ἔλαμψεν τῷ κόσμῳ Χριστὸς ὁ Θεὸς ἡμῶν...». Κι αὐτὸ τὸ φῶς εἶναι ποὺ καταυγάζει τὰ στοτεινά μονοπάτια τῆς καρδιᾶς καὶ τοῦ νοῦ μας κι ἔτσι μποροῦμε πιὰ νὰ ξερουμε τί κάνουμε καὶ ποῦ ἔχουμε ἀναθέσει «πᾶσαν τὴν ζωήν ἡμῶν».

Ὡστόσο, δὲ μπορῶ νὰ μὴν πῶ καὶ τὸ δικό μου, τὸν ἔστω φτωχό, ἄτεχνο καὶ χωρὶς περγαμηνὲς ἐπίσημες βιωματικό μου λόγο, ποὺ γιὰ 41 χρόνια καρποφορεῖ μέσα μου καὶ μοῦ χάρισε, ἀλλὰ καὶ συνεχίζει νὰ μοῦ χαρίζει, θεῖες εὐλογίες κι ἐμπειρίες μοναδικές.

Λέω, λοιπόν, σὲ ὄσους τὸν τελευταῖο καιρὸ ἀναφέρονται στὴ Θεία Μετάληψη καὶ μάλιστα μὲ κάποια, προσωπικά τους ἐντελῶς ἐπιχειρήματα, προσπαθοῦν νὰ μᾶς ποὺν τίς ἀπόψεις τους, ὅτι καλῶς πράττουν. Γιατὶ ἡ Θεία Κοινωνία εἶναι καθαρὰ θέμα πίστεως κι ὄχι ἐργαστηριακῆς ἀναλύσης συμπέρασμα. Καὶ λέω καλῶς ἀσχολοῦνται, ἐπειδή, ποιὸς ξέρει -μόνο ὁ Θεὸς καὶ ἡ ψυχή τους-γιατὶ οἱ ἴδιοι δὲν ἔχουν νοιώσει τὴν ἀνείπωτη εὐλογία ποὺ σοῦ προσφέρετει μὲ τὰ θεῖα ἐκεῖνα Δῶρα. Κι αὐτὸ γιατί, ἀπαιτεῖται προετοιμασία γιὰ νὰ δεχτεῖς, ἀσκηση, προσευχή, μετάνοια καὶ προπάντων ἐξαγόρευση τῶν ὅσων σκοτεινῶν λογισμῶν ἤ πράξεων κρύβει βαθειά ἡ ψυχή μας. Κι ἀλήθεια, πόσο δύσκολο εἶναι γιὰ κάποιους νὰ ταπεινωθοῦν στὸ πετραχήλι τοῦ πνευματικοῦ, νὰ καταθέσσουν δάκρυα μετανοίας, νὰ μεριμνήσουν ὥστε νὰ ὁμολογήσουν: «Πιστεύω, Κύριε, καὶ ὁμολογῶ ὅτι Σὺ εἶ ἀληθῶς ὁ Χριστὸς ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος, ὁ ἐλθὼν εἰς τὸν κόσμον ἁμαρτωλοὺς σῶσαι, ὧν πρῶτος εἰμί ἐγώ...».

Καὶ νομίζω ὄτι αὐτὴ ἡ ἐγκάρδια ὁμολογία εἶναι ἀδιαμφισβήτητα τὸ κλειδὶ ποὺ ἀνοίγει τὴ θύρα εἰσόδου στὸ Ὑπερῶον, ὅπου τελεῖται «ὁ Δεῖπνος Του ὁ Μυστικὸς εἰς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν μας καὶ ζωὴν τὴν αἰώνιον».

Ἀλήθεια, πόσοι τὸ ἔχουν σκεφθεῖ, ἀλλὰ καὶ βιώσει αὐτό;

π. Κ.Ν. Καλλιανός

http://anastasiosds.blogspot.com/2020/05/blog-post_18.html

“Η ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΑΝΕΥ ΤΗΣ ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΑΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΠΛΕΟΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑ” ΜΙΑ (ΤΗΛΕΦΩΝΙΚΗ) ΣΥΝΟΜΙΛΙΑ ΜΕ ΤΟΝ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗ ΠΕΡΓΑΜΟΥ Κ. ΙΩΑΝΝΗ ΖΗΖΙΟΥΛΑ (23 ΜΑΡΤΙΟΥ 2020)

πηγή-φωτό: PUBLIC ORTHODOXY

Σεβασμιώτατε, θα θέλαμε να ακούσουμε τις απόψεις σας για την τρέχουσα κατάσταση, καθώς η θεολογία σας διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στις παρούσες περιστάσεις.

Μητρoπολίτης Ιωάννης: Η θεολογία μου, δυστυχώς, δεν μπορεί να εφαρμοστεί. Στην Ελλάδα έχουν ήδη κλείσει τις εκκλησίες και η Θεία Λειτουργία δεν τελείται. Τελείται στην Σερβία;

Λαμβάνοντας υπ᾽ όψιν την απόφαση της κυβέρνησης να περιορίζεται ο αριθμός των ανθρώπων σε κάθε ορισμένο τόπο, καθώς επίσης και το ζήτημα της απαγόρευσης της κυκλοφορίας και της διατήρησης αποστάσεων, η πιο πρόσφατη απόφαση του Πατριάρχη Ειρηναίου είναι οι ακολουθίες να τελούνται στους ναούς, αλλά όχι με περισσότερους από πέντε ανθρώπους.

Μητρoπολίτης Ιωάννης: Αυτό είναι αποδεκτό.

Στην Αμερική αποφασίστηκε ότι ο ιερέας, ο ψάλτης και ο βοηθός στο ιερό, να είναι παρόντες, προκειμένου να τελείται η Θεία Λειτουργία, ούτως ώστε να μπορούν να υπάρχουν τα άγια μυστήρια, για να μεταλαμβάνει ο κόσμος. Τί σκέπτεστε επ᾽ αυτού;

Μητρoπολίτης Ιωάννης: Κατ᾽ εμέ, η Εκκλησία άνευ της Θείας Ευχαριστίας δεν είναι πλέον Εκκλησία. Από την άλλη μεριά, ο κίνδυνος μετάδοσης αυτού του ιού στους άλλους μας επιβάλλει την ανάγκη να κάνουμε οτιδήποτε είναι απαραίτητο, ακόμη κι αν αυτό σημαίνει το κλείσιμο της Εκκλησίας. Η Ελληνική Κυβέρνηση έχει λάβει δραστικά μέτρα εξαιτίας του πολύ σημαντικού εν εξελίξει ζητήματος.

Πολλοί έχουν θέσει το ερώτημα: Τί λέει ο Ιωάννης Ζηζιούλας; Καθώς ο καθένας γνωρίζει ότι είχατε κάποτε πει ότι εντός της Ορθοδοξίας δεν υφίσταται ῾῾ιδιωτική᾽᾽Λειτουργία.

Μητρoπολίτης Ιωάννης: Η Λειτουργία υπό τις παρούσες συνθήκες θα τελείται για να ζήσει ο κόσμος. Ο ιερέας θα την τελέσει προκειμένου να επιτραπεί στους ανθρώπους να λάβουν την Θεία Κοινωνία. Ας μην λησμονούμε, η Λειτουργία τελείται ῾῾ὑπὲρ τῶν δι᾽ εὐλόγους αἰτίας ἀποληφθέντων ᾽᾽. Εκείνοι οι οποίοι δεν μπορούν να προσέλθουν είναι τώρα ο καθένας. Νομίζω ότι είναι μια αποδεκτή απόφαση το να τελεί ο ιερέας την Λειτουργία στον ναό με δύο ή τρεις ανθρώπους. Το πώς θα απαγορεύσει άλλους από το να παρακολουθήσουν, δεν το γνωρίζω. Νομίζω ότι η καλύτερη απόφαση, αντί να κλείνουμε τελείως την εκκλησία, είναι να έχουμε τον ιερέα να τελεί το μυστήριο με έως και πέντε ανθρώπους. Έτσι, και η Θ. Λειτουργία θα τελείται στους ναούς, και η δυνατότητα διάδοσης του ιού θα μειώνεται στο μηδέν.

Η Εκκλησία της Ελλάδος θα αναμεταδίδει την Θεία Λειτουργία από το διαδίκτυο. Ορισμένοι στην Αμερική πράττουν το ίδιο. Ποια είναι η γνώμη σας;

Μητρoπολίτης Ιωάννης: Δεν συμφωνώ με την αναμετάδοση της Θείας Λειτουργίας από την τηλεόραση. Είμαι περιορισμένος κατ᾽ οίκον και δεν θα είμαι σε θέση να συμμετάσχω την Λειτουργία. Ωστόσο, δεν θα ανοίξω τον δέκτη της τηλεόρασης για να παρακολουθήσω την Λειτουργία. Το θεωρώ αυτό έκφραση ασέβειας. Είναι ασεβές το να κάθεται κανείς έτσι και να παρακολουθεί την Λειτουργία.

Ακούσαμε ότι οι πιστοί στην Ελλάδα θα παρακολουθούν την Λειτουργία από την τηλεόραση. Πού θα τελείται η Λειτουργία;

Μητρoπολίτης Ιωάννης: Νομίζω θα μεταδίδεται τηλεοπτικά από τον Καθεδρικό Ναό της Αρχιεπισκοπής των Αθηνών. Προσωπικά, όπως είπα, δεν μου αρέσει η Λειτουργία να αναμεταδίδεται από ένα τηλεοπτικό κανάλι. Στην Ελλάδα τουλάχιστον μια λειτουργία θα τελείται στον Καθεδρικό Ναό. Κατά την γνώμη μου, θα μπορούσε να τελείται σε περισσότερες εκκλησίες, αλλά υπάρχει ο φόβος της διάδοσης της επιδημίας.

Στην Λειτουργία είτε κανείς είναι παρών είτε απών, όπως έχουμε ήδη διαβάσει στα κείμενά σας. Τί μπορούν να πράττουν οι Χριστιανοί την Κυριακή το πρωί, όταν εμποδίζονται από το να συμμετάσχουν στην Λειτουργία σε κάποιο ναό, και πρέπει να παραμείνουν σπίτι; Τί θα προτείνατε στους χριστιανούς να πράξουν σε τέτοιες περιστάσεις;

Μητρoπολίτης Ιωάννης: Ας μείνει ο άνθρωπος στο σπίτι και ας προσεύχεται εκεί. Η Εκκλησία μπορεί να ετοιμάσει ορισμένα λειτουργικά κείμενα και να ενθαρρύνει τον πιστό να αναγνώσει, παραδείγματος χάριν, την πρωινή ακολουθία κατ᾽ οίκον, αλλά όχι να διαβάσει το κείμενο της Λειτουργίας. Η Λειτουργία προϋποθέτει την παρουσία μας. Δεν μπορεί κανείς να συμμετέχει στην Λειτουργία εξ αποστάσεως. Επομένως, ας αφεθούν οι πιστοί να προσεύχονται από τις οικίες τους.

Όταν λέτε ῾῾να προσεύχονται,᾽᾽ τί ακριβώς εννοείτε; Να διαβάζουν τις προσευχές που γνωρίζουν, ή οι Επίσκοποι και οι ιερείς να τους συστήνουν κάτι;

Μητρoπολίτης Ιωάννης: Οι Επισκοπές μπορούν να συστήσουν ένα κανόνα προσευχής: κατά την γνώμη μου, ο Όρθρος (η εωθινή ακολουθία της Κυριακής) είναι επαρκής. Η Εκκλησία θα πρέπει να διανείμει το κείμενο για τον Όρθρο, παραδείγματος χάριν, προκειμένου οι πιστοί να τον διαβάζουν στις οικίες τους ενόσω τελείται η Θεία Λειτουργία. Μια τηλεοπτική αναμετάδοση της Λειτουργίας δεν είναι σωστό να γίνεται. Από την άλλη μεριά, μια καλή λύση είναι να τελείται η Λειτουργία από ένα ιερέα και δύο ή τρεις ακόμη ανθρώπους και, εί δυνατόν, να μεταδίδεται η Θεία Κοινωνία στους πιστούς. Στο βαθμό που γνωρίζω, αυτό τώρα είναι δύσκολο καθόσον δεν έχουμε διακόνους που θα μπορούσαν να μεταδώσουν τη Θεία Κοινωνία στους απόντες. Στην αρχαία Εκκλησία, η Θεία Κοινωνία παρέχονταν σε εκείνους που δεν μπορούσαν να παραστούν. Έτσι, εφόσον αυτό δεν υφίσταται, ας τελείται η Λειτουργία τουλάχιστον με πέντε ανθρώπους παρόντες.

Τι θα συνιστούσατε στους πιστούς αναφορικά με τις ατομικές (κατ᾽ ιδίαν) προσευχές εκάστου Χριστιανού;

Μητρoπολίτης Ιωάννης: Οι πιστοί θα πρέπει να συνεχίσουν να προσεύχονται, να αναπέμπουν τις προσωπικές τους δεήσεις προς τον Κύριον.

Πώς θα ονομάζατε αυτήν την κατάσταση και αυτή τη συνθήκη, έτσι που είναι τώρα έκτακτη; Είπατε ότι η Εκκλησία χωρίς την Ευχαριστία δεν είναι Εκκλησία, και ότι η Ευχαριστία θα πρέπει να τελείται. Αυτόν τον τύπο, ή μορφή της Ευχαριστίας, πώς θα τον αποκαλούσατε, προκειμένου να μην μετατραπεί σε ῾῾ιδιωτική᾽᾽ τελετή;

Μητρoπολίτης Ιωάννης: Εάν υπάρχουν πέντε άνθρωποι στην Λειτουργία, δεν πρόκειται πλέον περί ιδιωτικής Λειτουργίας. Είναι σημαντικό εκείνοι που παρίστανται να μην είναι σε κίνδυνο και να μην θέτουν άλλους σε κίνδυνο.

Σχετικά με τον κίνδυνο, ωστόσο, κανείς δεν μπορεί να πει ότι δεν υφίσταται κίνδυνος στο ζήτημα της μεταδόσεως.

Μητρoπολίτης Ιωάννης: Όπως μας λέγουν οι γιατροί, ο κίνδυνος ελαχιστοποιείται όταν τηρείται απόσταση και όταν εφαρμόζονται μέτρα υγιεινής.

Επομένως, αποκλείουμε το ότι η Ευχαριστία μπορεί να περιοριστεί σε ιδιωτική υπόθεση. Εάν η Λειτουργία τελείται με την παρουσία αρκετών πιστών, αποσοβείται αυτός ο κίνδυνος;

Μητρoπολίτης Ιωάννης: Είναι καλύτερο, από το να έχουμε εντελώς κλειστές Εκκλησίες.

Ορισμένοι πιστεύουν, ότι σε αυτήν την περίπτωση της περιορισμένης συμμετοχής των πιστών, η Εκκλησία δεν υφίσταται πλέον ως Ευχαριστιακή κοινότητα και σύναξη, και επομένως, λένε, η Ευχαριστία δεν θα πρέπει να τελείται. Και προσθέτουν: εάν δεν τελείται καθόλου (κάτι το οποίο είναι πέραν της βούλησης και της επιθυμίας μας), τότε ο Θεός δεν θα μας εγκαταλείψει. Έτσι, ρωτούν: εάν δεν έχουμε συναγμένη την εκκλησιαστική κοινότητα, τότε γιατί θα πρέπει να τελούμε μια τέτοια ῾῾περιορισμένη᾽᾽Λειτουργία;

Μητρoπολίτης Ιωάννης: Μια κοινωνία, μια κοινότητα, δεν είναι ποτέ πλήρης με την έννοια της μετοχής όλης της κοινότητας. Υπάρχει πάντοτε μια μειοψηφία παρούσα. Ωστόσο, εξακολουθεί να εκπροσωπεί και να δρα εκ μέρους όλων εκείνων όσοι απουσιάζουν. Και βεβαίως, προσευχόμαστε για όλους όσοι είναι απόντες ῾῾δι᾽ εὐλόγους αἰτίας᾽᾽, π.χ. όσοι είχαν εμπόδιο να συμμετέχουν. Αυτό δεν είναι καινοτομία στην Εκκλησία μας. Έχουν πάντοτε υπάρξει εκείνοι οι οποίοι απέχουν από την Λειτουργία. Εκείνοι που συμμετέχουν προσεύχονται και για όσους απουσιάζουν. Όπως γνωρίζουμε, ορισμένοι μπορεί να απουσιάζουν επειδή ασθενούν ή επειδή ευρίσκονται καθ᾽ οδόν. Ωστόσο, κανείς μπορεί να είναι απών επειδή η κατάσταση δεν του, ή δεν της, επιτρέπει να παραστεί λόγω επείγουσας ανάγκης. Δεν υφίσταται ουσιώδες πρόβλημα εδώ, επειδή υπάρχει μια κοινότητα, ή ένα εκκλησίασμα εκείνων των ολίγων. Είναι καλύτερο να έχουμε κοινωνία ολίγων παρά μια κατάσταση στην οποία δεν υπάρχει κανείς στην Ευχαριστιακή σύναξη.

Ορισμένοι πιστεύουν ότι εκείνοι που συμμετέχουν σε αυτή την τριμελή, ή τετραμελή Λειτουργία είναι ῾῾προνομιούχοι᾽᾽ και, έτσι, είναι περισσότερο ευνοούμενοι από τους άλλους;

Μητρoπολίτης Ιωάννης: Τι σημαίνει ῾῾προνομιούχος᾽᾽; Εκείνοι που είναι παρόντες θα ήθελαν πολύ και οι άλλοι να είναι εξίσου παρόντες, αλλά έχουν γνώση του ότι δεν μπορούν. Δεν θεωρούν με έπαρση ή ικανοποίηση ότι δεν υπάρχουν άλλοι. Έχουν επίγνωση του ότι αντιπροσωπεύουν εκείνους που είναι απόντες.

Το δίλημμα που έχουν ορισμένοι είναι το εάν πρέπει κανείς να αποστερήσει εαυτόν από την Θεία Ευχαριστία και έτσι να βοηθήσει άλλους (σταματώντας την διάδοση της μόλυνσης) ή το να τελέσει την Ευχαριστία με την ελπίδα ότι δεν θα βλαφθούν άλλοι. Είναι επαρκές το να συμμορφωνόμαστε με όλα τα μέτρα ώστε να αποτρέψουμε την διάδοση της μόλυνσης;

Μητρoπολίτης Ιωάννης: Θα πρέπει να αποτρέπουμε την εξάπλωση της μόλυνσης διότι υπάρχει ένα τεράστιο ρίσκο μετάδοσης του ιού. Όχι μόνον προς εκείνους που είναι άμεσα εγγύς προς εμάς αλλά και προς εκείνους που είναι πιο απομακρυσμένοι. Εδώ πρόκειται περί εξάπλωσης μέσω του κοινωνικού συνόλου και γιατί θα πρέπει να είμαστε εμείς η αιτία μιας τέτοιας εξάπλωσης του ιού;

Μήπως η εικόνα της Λειτουργίας που έχουμε σήμερα, όπου περιορίζεται σε αρκετούς πιστούς γύρω από τον ιερέα, παραβιάζει τον λειτουργικό εικονισμό; Αυτή η περιορισμένη σύναξη συνεχίζει να εικονίζει την Βασιλεία του Θεού, η οποία και είναι το νόημα της Λειτουργίας;

Μητρoπολίτης Ιωάννης: Η μικρή κοινότητα δεν μειώνει την εικόνα (εξεικόνιση) της μέλλουσας Βασιλείας. Πολύ συχνά, σε πολλές χώρες στην Ευρώπη, επισκέφθηκα ενορίες των οποίων οι ναοί χρησιμοποιούνταν από ελάχιστους Ορθόδοξους πιστούς. Ωστόσο, ολόκληρη η Θεία Ευχαριστία προσφέρεται για όλο το σύμπαν. Μια ενορία αντιπροσωπεύει όχι μόνον την τοπική κοινότητα, αλλά και ολόκληρη την καθολική Εκκλησία. Επομένως, ο μικρότερος ναός, αντιπροσωπεύει το σύμπαν και συγκεφαλαιώνει ολόκληρο τον κόσμο.

Πολλοί φοβούνται ότι κάποιος ελιτισμός αναδύεται από αυτήν την κατάσταση: εκείνοι οι οποίοι είναι προνομιούχοι στην Λειτουργία. Βλέπετε κάποιον κίνδυνο σε αυτό;

Μητρoπολίτης Ιωάννης: Όχι, δεν βλέπω κανένα κίνδυνο.

Με ποια έννοια;

Μητρoπολίτης Ιωάννης: Αρκεί ο τοπικός Επίσκοπος ή ο ιερέας να επιτρέψει μια εναλλακτική παρουσία ούτως ώστε να μην προσέρχονται πάντοτε οι ίδιοι ενορίτες. Αυτήν την εβδομάδα θα υπάρχουν τρεις ή τέσσερεις πιστοί, την επόμενη εβδομάδα θα είναι τρεις ή τέσσερεις άλλοι. Η συμμετοχή άλλων θα είναι έτσι βαθμηδόν δυνατή μέχρις ότου παύσει αυτή η κατάσταση.

Πολλοί άνθρωποι θέτουν το εξής: δεν τίθεται το ερώτημα εάν η Εκκλησία υπάρχει χωρίς την Ευχαριστία ή όχι, αλλά εάν οι πιστοί μπορούν να απέχουν από την μετοχή τους στην Ευχαριστία για ένα ή δύο μήνες. Υπάρχει μια άποψη, ότι δεν θα πρέπει να τελείται η Ευχαριστία τώρα εξαιτίας της τοιαύτης κατάστασης. Σε ορισμένες μητροπόλεις οι Λειτουργίες καταργήθηκαν, εκεί όπου οι κρατικές αρχές διέταξαν την απαγόρευση συνάθροισης στην Λειτουργία. Οι Επίσκοποι έπρεπε να αποτρέψουν πλήρως την συμμετοχή των πιστών, όπως συνέβη στην Ελλάδα. Είστε ικανοποιημένος με την απόφαση στην Ελλάδα ότι η Λειτουργία δεν μπορεί να τελεσθεί, μέχρι το πέρας της πανδημίας;

Μητρoπολίτης Ιωάννης: Δεν νομίζω ότι αυτό είναι καλό. Πιστεύω ότι θα μπορούσαν να έχουν βρει μια άλλη λύση κατά την οποία η Λειτουργία θα μπορούσε να τελείται με την μικρή συμμετοχή λαϊκών. Επέλεξαν αυτή την λύση, αλλά δεν νομίζω ότι ήταν η καλύτερη. Η απόφαση να μην παρίσταται κανείς στην Λειτουργία θα μπορούσε να είχε αποφευχθεί.

Εάν αυτό συμβεί σε όλο τον κόσμο, τί νομίζετε, θα έπαυε να υπάρχει η Εκκλησία τότε;

Μητρoπολίτης Ιωάννης: Είναι απλώς μια υπόθεση αυτό. Δεν νομίζω ότι μπορεί να συμβεί στην πραγματικότητα. Θα υπάρχουν πάντοτε άνθρωποι που τελούν την Λειτουργία, στα μοναστήρια, για παράδειγμα.

Ορισμένοι λένε ότι απλώς ῾῾κρατιέται η φλόγα᾽᾽ (ευχαριστιακή φλόγα) που είναι μια ωραία, ποιητική εικόνα. Είναι αυτή η θεολογική και ουσιαστική απάντηση;

Μητρoπολίτης Ιωάννης: Αυτό δεν είναι απάντηση. Οποτεδήποτε κάτι δεν είναι επιλογή μας αλλά αναγκαιότητα που έρχεται έξωθεν τότε πράττουμε αυτό που λέγεται οικονομία. Πολλά πράγματα δεν είναι αρκετά σωστά στην πράξη, αλλά καθώς αυτό που είναι το σωστό δεν μπορεί να γίνει, τότε τα δεχόμαστε μόνον κατ᾽ οικονομίαν. Και αυτό ακριβώς έχουμε και σήμερα: εφαρμόζουμε τα πράγματα κατ᾽ οικονομία για να αντιμετωπίσουμε ένα σοβαρό πρόβλημα. Το βλέπω αυτό ως μέτρο οικονομίας.

Έχετε πει και γράψει, ότι στην εκκλησιολογία καίριο δεν είναι μόνον το να λαμβάνουμε την Θεία Κοινωνία των Τιμίων Δώρων (communio in sacris), αλλά επίσης και η μετοχή στην κοινωνία των Αγίων (communio sanctorum). Ορισμένοι ξεχνούν ότι δεν έχουμε απλώς κάποιο ῾῾πράγμα᾽᾽ από το Άγιο Θυσιαστήριο, το οποίο προσλαμβάνεται και απορροφάται από τον οργανισμό μας, αλλά ότι με την κοινωνία μετέχουμε της κοινότητας όλων των Αγίων. Τί έχετε να πείτε για το θέμα αυτό στην εποχή αυτή του κορωναϊού;

Μητρoπολίτης Ιωάννης: Αυτή η κοινότητα των Αγίων ασφαλώς υπάρχει, ακόμη και όταν υπάρχει ένας μικρός αριθμός πιστών και λαϊκών. Είναι η κοινότητα των Αγίων, και δεν είναι απλώς μια κοινότητα σε ένα ιερό.

Έχετε τυχόν σχόλια σχετικά με τον τρόπο λήψης της Θείας Κοινωνίας; Υποθέτω ότι έχετε ακούσει τα τρέχοντα επιχειρήματα στο θέμα αυτό. Ενώ κάποιοι επιμένουν στην μετάδοση της Θείας Κοινωνίας από την ίδια λαβίδα (κουτάλι), άλλοι αναζητούν άλλους τρόπους, προκειμένου να ανταποκριθούν στις προκλήσεις της επιδημίας και να δείξουν την κοινωνική ευθύνη τους. Μια από τις τοπικές Εκκλησίες παρήγγειλε υποχρεωτική απολύμανση της λαβίδας, ενώ άλλη άρχισε να χρησιμοποιεί κουτάλια μιας χρήσης. Τί λέτε; Τί είδους οικονομία ή εξαίρεση θα πρέπει να ισχύσει εδώ;

Μητρoπολίτης Ιωάννης: Στην Λειτουργία του Αγίου Ιακώβου του Αδελφοθέου, οι πιστοί λαμβάνουν την Θεία Κοινωνία ξεχωριστά, χωριστά το Σώμα από το Αίμα του Κυρίου. Όπως γνωρίζουμε, σύμφωνα με την τάξη αυτής της αρχαίας Λειτουργίας, αυτά δεν είναι αμφότερα τοποθετημένα στο δισκοπότηρο. Υπάρχουν, επομένως, ποικίλοι τρόποι. Δεν συμφωνώ με το να διαθέτουμε αναλώσιμα κουτάλια (μιας χρήσης) για κάθε άνθρωπο. Δεν νομίζω ότι αυτό είναι καλό. Αντίθετα, είναι καλύτερο για τους πιστούς, να λαμβάνουν το Σώμα του Χριστού το οποίο θα έχει εμβαπτιστεί προηγουμένως στο Αίμα του Χριστού. Κατ᾽ αυτόν τον τρόπο θα αποφεύγεται η εξάπλωση του ιού. Αυτή είναι μια ad hoc απάντηση, προσωρινού χαρακτήρα. Αλλά νομίζω μπορούν να βρεθούν τρόποι. Μολονότι η Εκκλησία δεν έχει σκεφθεί ιδιαίτερα για άλλους τρόπους, νομίζω ότι θα πρέπει να το πράξει.

Η λήψη της Θείας Κοινωνίας με λαβίδα χρονολογείται στον 11ο ή 12ο αιώνα;

Μητρoπολίτης Ιωάννης: Ναι. Πρόκειται για πολύ ύστερη πρακτική και νομίζω ότι, προσωρινά τουλάχιστον, θα πρέπει να επιστρέψουμε στις αρχαίες λύσεις. Πιστεύω θα τις ανακαλύψουμε. Αλλά ποιος τις σκέπτεται σήμερα;!

Ορισμένοι έχουν προτείνει την ακόλουθη λύση. Οι ιερείς θα πρέπει να ετοιμάζουν τα τμήματα του Σώματος του Χριστού από τον Αμνό και εν συνεχεία να εμβαπτίζουν τα τμήματα του Σώματος με το Αίμα του Χριστού. Και τότε οι άνθρωποι να προσέρχονται και να λαμβάνουν έτσι την Θεία Κοινωνία. Τι σκέπτεστε επ᾽ αυτού;

Μητρoπολίτης Ιωάννης: Νομίζω αυτό είναι μια πολύ καλή λύση, καθώς υπάρχει ήδη φόβος μεταξύ μιας ομάδας πιστών. Προσωπικά, θα μου άρεσε και θα επιθυμούσα οι πιστοί να μην έχουν φόβο (από την Θεία Κοινωνία). Θεωρώ ότι το Σώμα και το Αίμα του Χριστού είναι η λήψη του φαρμάκου για την αθανασία και δεν θεωρώ ότι είναι επικίνδυνο. Προσωπικά, δεν θα με ενοχλούσε να μεταλάμβανα από ένα δισκοπότηρο κατά τη διάρκεια μιας επιδημίας, ή, ακόμη και να χρησιμοποιούσα μια κοινή λαβίδα. Ωστόσο, εφόσον υπάρχουν κι εκείνοι οι οποίοι, όπως λέγει ο Απόστολος Παύλος, είναι ἀσθενείς τῇ πίστει, πρέπει να αποφεύγουμε να τους σκανδαλίζουμε. Η Εκκλησία πρέπει να βρεί μια λύση και για αυτούς, να ανταποκριθεί στις ανάγκες τους, προκειμένου να αποφύγει τις κατηγορίες ότι εμείς οι Χριστιανοί μεταδίδουμε λοιμώξεις ή ασθένειες.

Παρατηρούμε ότι θεωρείτε πως η κατηγορία, ή η μαρτυρία, που έρχεται έξωθεν της Εκκλησίας, ότι είναι σημαντική. Νομίζετε ότι η Εκκλησία θα πρέπει να είναι προσεκτική στο τί εικόνα ή τί εντύπωση δίνει στον κόσμο;

Μητρoπολίτης Ιωάννης: Με την επικρατούσα πρακτική της λήψης της Θείας Κοινωνίας, νομίζω ότι, στην περίπτωση που η νόσος εξαπλωθεί, πολλοί θα κατηγορήσουν τους Χριστιανούς ότι είναι ένοχοι και πολλοί θα πουν ότι η Εκκλησία διέδωσε την μόλυνση.

Υπάρχει ευθύνη της Εκκλησίας προς την κοινωνία και προς την κτίση;

Μητρoπολίτης Ιωάννης: Σαφέστατα υπάρχει.

Σεβασμιώτατε, Σας οφείλουμε πολλή ευγνωμοσύνη για αυτήν τη συνομιλία. Είναι υπέροχο που οι αναγνώστες μας θα έχουν την ευκαιρία να δουν τις απαντήσεις σας σε αυτά τα τρέχοντα ζητήματα.

Μητροπολίτης Ιωάννης: Ελπίζω ότι αυτός που θα τα διαβάσει, θα τα αναγνώσει σωστά και δεν θα με παρερμηνεύσει. Προσεύχομαι ο Κύριος να μας βοηθήσει να αντιμετωπίσουμε αυτήν την κατάσταση με τον σωστό τρόπο.

https://publicorthodoxy.org/el/2020/03/27/η-εκκλησία-άνευ-της-ευχαριστίας-δεν-εί/

π.Μιχ. Καρδαμάκης, Μετάληψις πυρός Λειτουργία και Ευχαριστία της Εκκλησίας

Από τις "Αναγνώσεις":

Του Γ.Μ.Βαρδαβά

Με τη σκέψη του αειμνήστου π. Μιχ.Καρδαμάκη ήρθα για πρώτη φορά σε επαφή κατά τα φοιτητικά μου χρόνια. (Ήταν η εποχή που είχαν πρωτοκυκλοφορήσει τα βιβλία του Ορθόδοξη Πνευματικότητα, Αγάπη και γάμος και τα Κεφάλαια Κατανυκτικά).

Και λέω με τη σκέψη, διότι δυστυχώς δεν έτυχε να γνωρίσω από κοντά αυτό το φωτισμένο θεολόγο της αγαπητικής θεολογίας, της ομορφιάς και της ευχαριστιακής εκκλησιολογίας.

Παραθέτω μερικά χαρακτηριστικά αποσπάσματα από το εξαιρετικό βιβλίο του π. Μιχ. Καραμάκη Μετάληψις πυρός Λειτουργία και Ευχαριστία της Εκκλησίας, που κυκλοφόρησε το καλοκαίρι που μας πέρασε από τις εκδόσεις Εν Πλώ (όλες οι υπογραμμίσεις είναι δικές μας):

Η Λειτουργία της Εκκλησίας, είναι έργο Αγγέλων και ανθρώπων, για να τιμηθούν και να δοξασθούν τα έργα του τριαδικού Θεού, από το έργο της εν αρχή δημιουργίας του κόσμου, ως το έργο της τελικής σωτηρίας του.

Εδώ συναντιούνται άγγελοι και άνθρωποι, ουράνια και επίγεια, ορατά και αόρατα, παρόντα και μέλλοντα, ελθόντα και ερχόμενα, δημιουργία και Βασιλεία.

Μέσα στη Λειτουργία και μέσα από τη Λειτουργία, μπορούμε να κοιτάζουμε το έργο ή μάλλον το μυστήριο του κόσμου, όλων των δημιουργημένων όντων, της ζωής και του τέλους τους, στη μεταμορφωτική και μεταϊστορική, απελευθερωτική και εσχατολογική προοπτική τους.

Η Λειτουργία(…) είναι μιά καθολική, ήγουν εκκλησιαστική πράξη, που συμπλέκεται με το καθολικό-τριπλό μυστήριο της ζωής:τον Θεό, τον άνθρωπο και τον κόσμο. Είναι η μεγάλη και σταθερή αποκαλυπτική στιγμή της αλήθειας για τον Θεό, τον άνθρωπο και τον κόσμο. Και είναι κυρίως στη Λειτουργία που μας δίδεται μια νέα καθαρή θέαση του κτιστού κόσμου, ως φύσεως, ύλης ή περιβάλλοντος, η διαρκής υπόμνηση, προς εκείνους των ανθρώπων, που πολυπραγμονούν περί τον κόσμο και τα προβλήματα του, που κατέχονται από τη βουλιμία της χρησιμοθηρικής και κατακτητικής παραχρήσεως του, θύμα των ανθρώπινων ιδεολογιών και των πολιτικών σκοπιμοτήτων. Στη Λειτουργία κοιτάζουμε τον κτιστό κόσμο και όλα τα στοιχεία του στην παρθενικότητα τους, όπως ο Θεός που κοίταξε για πρώτη φορά και αναφώνησε: « Ιδού τα πάντα καλά λίαν» (Γεν.1,31).Εδώ ακριβώς διασώζεται ο διαρκής ύμνος της δημιουργίας με τη συμμετοχή όλων των στοιχείων της, σε μιαν ευχαριστιακή κλήση και αποστολή.

(μν.έργον, σελ. 48-49)

***

Είναι ο άνθρωπος, που στην αλογία του, χωρίζει τον κόσμο από τον Θεό, και είναι ο άνθρωπος ο λόγος του Λόγου, που επαναφέρει τον κόσμο στο Θεό. Και είναι η Λειτουργία, ως έργο των πιστών ή μάλλον ως συνεργία των πιστών με το Θεό, που αποκαθιστά τον κόσμο, δυνάμει της Ενανθρωπήσεως, ως κτίση ή φύση, στην προπτωτική κατάσταση του, γίνεται και κόσμος, καλός ή ωραίος, ο ίδιος κόσμημα, αποκάλυψη του γλυκασμού του κάλλους και της αγάπης.

(μν. έργον,σελ.50)

***

Είμαστε ήδη αιχμάλωτοι στη βία ή την ανάγκη των σύγχρονων ρυθμών, των αυξανόμενων θορύβων, των υπερβολικών ταχυτήτων, των απεριόριστων καταχρήσεων, των αχαλίνωτων απολαύσεων, των πλαστικών κατασκευών, των τεχνητών παραδείσων. Και κυρίως στην τυραννία του μίσους και της αρνήσεως, της αντιπαλότητας και της αντικοινωνικότητας, της συγκρούσεως και της επικρατήσεως, της ιδιοποιήσεως και της απληστίας.

Μ’ ένα λόγο, είμαστε υπηρέτες μιας ζωής χωρίς τον άνθρωπο (τον άλλο), τον κόσμο και τον Θεό. Όλοι μας σχεδόν θα επιθυμούσαμε να κατάσχουμε όλο τον κόσμο. Και όλη αυτή η απάτη, δεν μας επιτρέπει να έχουμε καιρό να εκκλησιαστούμε και να λειτουργηθούμε, να νοήσουμε και να στοχαστούμε, να εκπλαγούμε και να εκπλήξουμε, να υποφέρουμε και να αγαπήσουμε, να διακονήσουμε και να θυσιαστούμε, να αποθάνουμε και να ζήσουμε στο μεταμορφωμένο και διαρκώς μεταμορφούμενο σύμπαν του Θεού.

Προσδοκούμε τον λειτουργημένο άνθρωπο, τη μεσιτεία των Αγίων, των διακονούντων στη Λειτουργία της Ευχαριστίας του Θεού, εξαιρέτως δε της Θεοτόκου, του τόπου, όπου ο Θεός ιερούργησε το πρώτον τη σωτηρία του σύμπαντος.

(μν.έργον, σελ.54-55)

Σε κάθε περίπτωση το βιβλίο αποτελεί μια σημαντική συμβολή στον τομέα της Λειτουργικής και Ευχαριστιακής Εκκλησιολογίας. Αν κάτι τέτοιο ακούγεται πολύ “εξειδικευμένο” στο “μέσο αναγνώστη” οφείλουμε να επισημάνουμε ότι το βιβλίο είναι με τέτοιο τρόπο γραμμένο, που κερδίζει τον αναγνώστη από την πρώτη, μέχρι την τελευταία σελίδα. Μακριά απο φιοριτούρες και άσκοπους βερμπαλισμούς το βιβλίο δίνει τη ζωντανή μαρτυρία της σύγχρονης ορθοδοξίας μέσα από το λειτουργικό και ευχαριστιακό της γίγνεσθαι.