AI FREE

 

Η παρούσα σελίδα λαμβάνει την τιμή να ενημερώσει τους αναγνώστες της ότι αναντιλέκτως θα αυτοπροσδιορίζεται ως AI FREE ουχί άχρι καιρού αλλά εις το διηνεκές.

Απείρανθος, 18 Αυγούστου 2026

Γ.Μ.Βαρδαβάς

Φασμπίντερ και ξερό ψωμί (σχόλιο στην επικαιρότητα)

 Ο Τζίμης Πανούσης, πολύ μπροστά από την εποχή του, σχολιάζει την επικαιρότητα.

Τζίμης Πανούσης - Φασμπίντερ και ξερό ψωμί

https://www.youtube.com/watch?v=5W8U-HWQ9Hg&list=RD5W8U-HWQ9Hg&start_radio=1

ΜΕΤΑΝΕΩΤΕΡΙΚΗ ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΙ ΘΕΟΛΟΓΙΑ

 

[Θερμές ευχαριστίες από καρδιάς οφείλουμε στον εκλεκτό συνάδελφο Γιώργο Διαλυνά, Φυσικό του 3ου Γενικού Λυκείου Ηρακλείου, για την αφόρμηση και την γόνιμη συνεργασία]

Η σχέση φυσικών επιστημών και θεολογίας διαχρονικά έχει περάσει “από σαράντα κύματα”. Μετά από ένα μακρύ διάστημα αμοιβαίας καχυποψίας βρισκόμαστε πλέον στη φάση του διαλόγου και των διακριτών ρόλων[1]. Φυσικώ τω λόγω, δεν έχει διαμορφωθεί ένα consensus ως προς το εν λόγω ζήτημα ούτε καν μεταξύ των θεολόγων. Υπάρχει μια μεγάλη μερίδα θεολόγων που θεωρεί ότι δεν μπορεί να γίνει οποιοδήποτε είδος διαλόγου με τους φορείς των φυσικών επιστημών, ενώ μια άλλη μερίδα θεωρεί θεμιτή την εν λόγω διαδικασία διαλόγου. Όπως είχαμε υποστηρίξει και παλιότερα, όσο κι αν μοιάζει οξύμωρο, η επίκληση στην αυθεντία (γνωσιολογική ή θεολογική, αδιάφορον) δεν αφορά την θεολογία[2]. Αυτή ακριβώς η παραδοχή αφήνει πάντα ανοικτό το περιθώριο διαλόγου θεολογίας και φυσικών επιστημών.

Με δεδομένη την ενδεχομενικότητα και την πιθανοκρατία που κυριαρχεί στους φυσικούς νόμους και την έλλειψη, οντολογικώς και όχι οντικώς, απόλυτου εμμένειας καθίσταται σαφές ότι ο διάλογος αυτός οφείλει να συνεχιστεί. Ο Paul Davies συναφώς τονίζει ότι “η συμπεριφορά των υποατομικών σωματιδίων είναι γενικά απρόβλεπτη”[3].  Από την άλλη πλευρά, η περίπτωση του Paul Dirac είναι ίσως η πλέον χαρακτηριστική: o Dirac προσπάθησε με μαθηματικό τρόπο να συνθέσει τη θεωρία της σχετικότητας του Einstein με την κβαντική θεωρία. Ο Dirac απέδειξε ότι τα ηλεκτρόνια περιστρέφονται με τρόπο das ganz Andere προς την κοινή λογική και τη γεωμετρία[4]. Ωστόσο, όπως έχει επισημάνει ο Davies “η εξίσωση του Dirac είχε μια μυστηριώδη πλευρά. Οι λύσεις της περιέγραφαν σωστά τη συμπεριφορά των κανονικών ηλεκτρονίων, αλλά για κάθε τέτοια λύση υπήρχε και μια άλλη που δεν φαινόταν να αντιστοιχεί σε οτιδήποτε μέσα στο γνωστό φυσικό Σύμπαν”[5]!

Είναι γνωστό, εξάλλου, ότι οι φυσικοί έχουν προ πολλού εγκαταλείψει τον αναγωγισμό στη μελέτη του φυσικού κόσμου[6]. Αυτό διαφαίνεται ιδιαίτερα στην κβαντική θεωρία, στον δεύτερο νόμο της θερμοδυναμικής (εντροπία) και στην αρχή της απροσδιοριστίας του Heisenberg. Ορθώς λοιπόν έχει χαρακτηριστεί αυτή ακριβώς η απροσδιοριστία ως “οντολογία του απρόβλεπτου”[7]. Σε αυτό συνηγορεί η γνωστή θέση του Davies ότι “το κβαντικό κύμα είναι κύμα πιθανότητας”[8]. Μόλις που χρειάζεται να επισημανθεί ότι άλλο είναι η πιθανότητα που εκπορεύεται από την αρχή της απροσδιοριστίας και άλλο η τυχαιότητα. Η πρώτη είναι, τουλάχιστον με βάση τα τελευταία δεδομένα της φυσικής επιστήμης, ρεαλιστική και οιονεί ολιστική. Η δεύτερη είναι εν πολλοίς αντιφατική, αναγώγιμη και οιονεί ισοδύναμη με τη μυθική προσέγγιση[9]: προτείνει ως ερμηνεία το τυχαίο και “εκδέχεται το μη νόημα ως νόημα”[10].

Από τα παραπάνω προκύπτει ότι οπωσδήποτε υπάρχει έρμα στον διάλογο θεολογίας και φυσικών επιστημών, που προϋποθέτει τη διαμόρφωση μιας πολυπρισματικής μετα-γνωσιολογίας, την αναζήτηση της κατάλληλης μεθοδολογίας, την κριτική στη μονοδιάστατη πρόσληψη είτε της επιστημονικής είτε της θεολογικής γνώσης προκειμένου να αμβλυνθούν οι αμοιβαίες αντιθέσεις και να φθάσουμε στη δημιουργική σύνθεση. Σε τελική ανάλυση “το επιστημονικό ερώτημα αποτελεί αντικείμενο της θεολογικής σκέψης, διότι συνδέεται με την εσχατολογική προοπτική της ανθρώπινης ζωής”[11].

Ηράκλειο Κρήτης, 4 Μαΐου 2026

Γ. Μ. Βαρδαβάς

_______________________________

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

[1]. Βλ. Γ. Μ. Βαρδαβά, “Θεολογία και φυσικές επιστήμες: από την καχυποψία στη συνύπαρξη”, στο Χριστόφορου Ελ. Αρβανίτη, Θρησκεία και Πολιτικός Φιλελευθερισμός, εκδόσεις Αρμός, Αθήνα 2019, σελ. 243-249 (εδώ: σελ. 243)

[2]. Βλ. Γ. Μ. Βαρδαβά, “Κβαντομηχανική και Θεολογία (Εισαγωγικές σκέψεις)”, https://gmvardavas.wordpress.com/2025/06/14/quan-th/ (Τελευταία πρόσβαση: 4/5/2026)

[3]. Paul Davies, Θεός και μοντέρνα φυσική, εκδόσεις Κάτοπτρον, β’ έκδοση, Αθήνα 2009, σελ. 67.

[4]. Paul Davies, ό.π., σελ. 55-56.

[5]. ό.π., σελ. 56.

[6]. ό.π., σελ. 110.

[7]. Βλ. Χρήστου Γιανναρά, Μετα-νεωτερική μετα-φυσική, εκδόσεις Δόμος, β’ έκδοση, Αθήνα 2005, σελ. 138.

[8]. Βλ. Paul Davies, ό.π., σελ. 176.

[9]. Βλ. Χρήστου Γιανναρά, ό.π.,σελ. 110.

[10]. ό.π., σελ. 108.

[11]. Βλ. Χριστόφορου Ελ. Αρβανίτη, ό.π., σελ. 257.

ΣΧΟΙΝΟΒΑΣΙΑ

 

Ὁ Θεός, ἀνεξαρτήτως τοῦ ἄν «εἶναι» ἤ «δὲν εἶναι», ὑπάρχει. Ταυτίζεται ἐξάπαντος μὲ τὴν ὕπαρξη του καὶ ὄχι μὲ τὴν οὐσία του. Ἄλλο εἶναι τὸ κοινόν, ἄλλο τὸ «ἴδιο» καὶ ἄλλο φυσικὰ τὸ ἴδιον. Ὁ Θεὸς εἶναι πληρούμενη καὶ ἀλληλοπεριχωρούμενη ἀγάπη. Εἶναι «ὁ ὤν, ὁ ἦν καὶ ὁ ἐρχόμενος». Εἶναι «αὔρα λεπτὴ» ἀλλὰ καὶ ἔκπληξη ἐσχατολογική. Εἶναι τὸ ὄντως Ὄν.

Ἡράκλειο Κρήτης, 13 Ἰουνίου 2026

Γ. Μ. Βαρδαβᾶς

Κιτς

Μέχρι πότε θα απασχολεί κάποιους αυτό το κιτς πανυγηράκι της Eurovision;

Και, επίσης, για ποιο λόγο να πληρώνει ο Έλληνας φορολογούμενος την κάθε κιτς ανοησία;

16/5/2026

Γ.Μ.Β.

Bauman και Ζουμπουλάκης

 

Το διάβασα κι εγώ το άρθρο του Σταύρου Ζουμπουλάκη στην "Καθημερινή" του Πάσχα. Εκείνο που αναρωτιέμαι είναι το εξής: Προς τι η γνωστοποίηση ενός "ατοπήματος" του Bauman και μάλιστα αναδρομικά; Προσωπικά εκτιμώ τόσο πολύ τη σκέψη του μέγιστου Bauman, που όλα αυτά μου μοιάζουν αμελητέα.

"Καθαρά χέρια" (σχόλιο στην επικαιρότητα)

 

Η διάκριση θεσμού και χαρίσματος δεν βρίσκει πεδίο εφαρμογής μόνο στη θεολογία. Και ο νοών νοείτω!

24/4/2026

Γ.Μ.Β.

Ο Χρυσόστομος Σταμούλης (1964-2025) για τη θεολογία τάσεων

Είχε απόλυτο δίκιο ο αείμνηστος Καθηγητής της Θεολογικής Σχολής του ΑΠΘ Χρυσόστομος Σταμούλης όταν από πολύ νωρίς επισήμανε ότι στη χώρα μας δεν μπορούμε να αποφύγουμε μια θεολογία τάσεων. Ο σοφός δάσκαλος αναζητούσε διαρκώς μέσα από το πολύπλευρο έργο του, αλλά φευ επί ματαίω, τη χρυσή τομή, τη δημιουργική σύνθεση. Είναι αναντίλεκτο ότι άφησε σπουδαία παρακαταθήκη υψηλού θεολογικού στοχασμού.

Αιωνία του η μνήμη.

Ηράκλειο Κρήτης, 18 Απριλίου 2026

Γ.Μ.Β.

Θεολογική επισήμανση

Ἄλλο εἶναι τὸ "κοινὸς" καὶ ἄλλο τὸ "ἴδιος". Τὸ "ἴδιος" ἐμφαίνει τὸ "ὅμοιο", ἐνῶ τὸ "κοινὸς" τὸ "ὁμοῦ". Στὴ θεολογία εἶναι ἀπαραίτητη ἡ ἀκρίβεια.

Ἡράκλειο Κρήτης, 16 Ἀπριλίου 2026

Γ.Μ.Βαρδαβᾶς

Ἀπὸ Θεοῦ ἄρξασθε

 

Ἀπὸ Θεοῦ ἄρξασθε

νυχθημερὸν γρηγορεῖτε

τὸν Κύριον ὑμνεῖτε

καὶ ὑπερυψοῦτε εἰς πάντας

τοὺς αἰῶνας.

15/4/2026

Γ.Μ.Β.

Σκευή

Η σκέψη για να συγκροτηθεί, να αποτυπωθεί και να παγιωθεί εν γένει προϋποθέτει σκευή ισχυρή (γνωστική και αναγνωστική), μέγιστο μόχθο πνευματικό και μετοχή προσωπική – όχι μόχλευση τύπου ΤΝ. Άλλο είναι η ουσία και άλλο η ευκολία που απολήγει στην ακηδία, τη φυγοπονία και την οιονεί λοβοτομή εν τέλει.

26/2/2026

Γ.Μ.Β.

Εφιάλτης

 

Κυνισμός, κομφορμισμός, αμετροέπεια, χυδαιότητα. Ο εφιάλτης ενός perpetuum mobile παροντισμού.

15/11/2025

Γ.Μ.Β.

ΠΕΡΙ ΘΕΟΛΟΓΙΚΗΣ ΓΝΩΜΗΣ

Σεβαστή βεβαίως η θεολογική γνώμη αλλά, ως γνωστόν, δεν είναι δεσμευτική για την εκκλησία. Άλλο όμως είναι, σε κάθε περίπτωση, η θεολογική γνώμη και άλλο η ιδιωτική θεολογία ή η θεολογία της “ατάκας” και του “γούστου”. Κάποια στιγμή πρέπει να γίνει κατανοητό ότι στην ορθοδοξία δεν ισχύει ούτε το sola scriptura, ούτε, η κατά το δοκούν, υποκειμενική ερμηνεία των πάντων. Το γεγονός ότι δεν υπάρχει δογματικό κώλυμα για κάποιο θεολογικό ζήτημα ουδόλως δεν σημαίνει ότι θα πρέπει να παραθεωρηθεί μια μακρόχρονη παράδοση χάριν ενός κακώς νοούμενου δήθεν “εκσυγχρονισμού” ή για να γίνει μια θεολογική γνώμη “αρεστή” στον κόσμο. Στο σημείο αυτό η σχολή της Φραγκφούρτης και πιο συγκεκριμένα ο Μαρκούζε βάζει σε όλους μας τα γυαλιά: “Έκσυγχρονισμός χωρίς παράδοση συνιστά ολοκληρωτισμό”.

Ηράκλειο, 26 Σεπτεμβρίου 2025

Γ.Μ.Βαρδαβάς

De jure

Η βία και η αυτοδικία ούτε νομιμοποιούνται στη συνείδηση του δημοκρατικού ανθρώπου, ούτε φυσικά δικαιολογούνται, ούτε βεβαίως "ξεπλένονται". -

Ηράκλειο, 12 Σεπτεμβρίου 2025

Γ.Μ.Βαρδαβάς

Περί εχθροπάθειας

Η εχθροπάθεια είναι αλυσιτελής και επιζήμια. Βλάπτει εν πρώτοις τον ασκούντα αυτήν.

Ηράκλειο 14/9/2025

Γ.Μ.Βαρδαβάς

Μανιχαϊσμός

Κενό και καινό
απέχουν παρασάγγας

Ηράκλειο Κρήτης, 16 Σεπτεμβρίου 2025

Γ. Μ. Βαρδαβάς

Οντολογίας κρίση

 

Η θεολογία είναι ατελεύτητη εξ ου και αενάως (θ)ελκτική.

Απείρανθος, 27 Ιουλίου 2025

Γ. Μ. Β.

Τεχνοκρατία εις βάρος της ανθρωπιστικής παιδείας

[Με αφορμή αυτή την είδηση]

Μειώνεται λοιπόν κατά 1 ώρα το μάθημα των "Αρχαίων Ελληνικών" στην Α' Λυκείου προκειμένου να εισαχθεί το τεχνοκρατικό μάθημα "Οικονομικά". Φρίξον ήλιε! Αφού καταργήθηκαν τελείως οι κοινωνικές επιστήμες, τα καλλιτεχνικά και το πρότζεκτ από το λύκειο σειρά έχουν οι κλασσικές σπουδές και η ανθρωπιστική παιδεία! Τέτοια απανθρωπιά! Τέτοια παρακμή! Δεν είναι ώρα να μιλήσω για την κατά Nuccio Ordine "χρησιμότητα του αχρήστου". Η ανθρωπιστική παιδεία δέχεται πολλαπλά χτυπήματα! Όσοι γνωρίζουν την αξία της είναι πλέον η ώρα να την υπερασπιστούν, ο καθένας από το μετερίζι του.  No Pasaran!

Απείρανθος, 24 Ιουλίου 2025

Γ.Μ.Β.

Αύρα λεπτή

Παραμονή κι ανήμερα

του προφήτου Ηλιού

την ακούω

κάτω από το Φανάρι

άρρητη κι ασύμμετρη

απλή κι απτή συνάμα

και δεν την χορταίνω.

Απείρανθος, 19 Ιουλίου 2025

Γ.Μ.Β.

Περί ανάγνωσης

Το διεκπεραιωτικό διάβασμα κατά κοινή ομολογία οδηγεί με μαθηματική ακρίβεια στην αναγνωστική αγρανάπαυση. Δεν είναι ανάγκη οπωσδήποτε να τελειώσουμε ένα βιβλίο που δεν μας αρέσει ή που τη συγκεκριμένη αναγνωστική στιγμή δεν "τσουλάει". Μπορούμε να του δώσουμε μια δεύτερη ή και τρίτη ευκαιρία αργότερα. Προσωπικά το έχω κάνει με πολλά βιβλία. Σε κάποια επανήλθα, άλλα αναμένουν να επανέλθω. Υποκειμενικά σαφώς όλα αυτά...

6/7/2025

Γ.Μ.Β.