"Θεολογικές προσωπογραφίες του 20ου αιώνα": Το νέο βιβλίο του Σταύρου Γιαγκάζογλου

Σταύρος Γιαγκάζογλου, Θεολογικές προσωπογραφίες του 20ου αιώνα - Μελέτες και δοκίμια για την ανανέωση της ορθόδοξης θεολογίας, εκδόσεις Αρμός, Αθήνα 2026, ISΒΝ: 978-960-615-863-6.

Το βιβλίο αυτό αφηγείται τη λαμπρή πορεία της Ορθόδοξης θεολογίας κατά τον 20ο αιώνα μέσα από το έργο και τη συμβολή δέκα επτά θεολόγων οι οποίοι επιχείρησαν να συμβάλουν γόνιμα και δημιουργικά, αφ’ ενός στην ανάδειξη των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών της και, αφ’ ετέρου, στην ανανέωση της σχέσης της με τον σύγχρονο κόσμο και πολιτισμό.

Οι θεολογικές αυτές προσωπογραφίες εκφράζουν τα κύρια ρεύματα που διαμόρφωσαν τη θεολογία του 20ου αιώνα. Ωστόσο, δεν πρόκειται απλώς για καταγραφή και αποτύπωση της ιστορίας της θεολογίας του 20ου αιώνα, αλλά κυρίως για μία προσπάθεια να ερμηνεύσουμε από τη σκοπιά της συστηματικής θεολογίας την πορεία και τα προβλήματα της θεολογίας του 20ου αιώνα, προκειμένου να την συνδέσουμε άμεσα με τη δική μας εποχή.

Οι θεολογικές προσωπογραφίες του 20ου αιώνα δεν είναι ένα ιστορικό καταφύγιο ή μια μορφή απόδρασης από τη δική μας πραγματικότητα. Αντίθετα, αφού διαγνώσουμε τα επιτεύγματα, τα κενά, τις ρήξεις και τις ασυνέχειες της θεολογίας του 20ου αιώνα, χρειάζεται να εντοπίσουμε τις ανάγκες και να χαράξουμε τις προτεραιότητες της δικής μας εποχής.

Το βιβλίο αυτό απευθύνεται κυρίως στους θεολόγους του 21ου αιώνα που θέλουν να μαθητεύσουν δημιουργικά στις επιτυχίες και στις αποτυχίες της Ορθόδοξης θεολογίας του 20ου αιώνα για να συνεχίσουν το γόνιμο και δημιουργικό έργο της και να οικοδομήσουν κριτικά τη δική τους έκφραση και μαρτυρία. Σε μία τέτοια προοπτική, πράγματι, αληθεύει ότι «η ιστορία της θεολογίας τρέφει τη θεολογία» και κάθε θεολογική γενιά πασχίζει να σαρκώσει το δικό της ιδιαίτερο αποτύπωμα.

Οι προσωπογραφίες:

• Αμίλκας Αλιβιζάτος
• Παναγιώτης Τρεμπέλας
• Ιωάννης Καρμίρης
• Γεώργιος Φλωρόφσκυ
• Βλαδίμηρος Λόσκυ
• Νικόλαος Αφανάσιεφ
• Ιουστίνος Πόποβιτς
• Παναγιώτης Χρήστου
• Σάββας Αγουρίδης
• Νίκος Νησιώτης
• Ιωάννης Ρωμανίδης
• Ιωάννης Zηζιούλας
• Στυλιανός Χαρκιανάκης
• Δαμασκηνός Παπανδρέου
• Νίκος Ματσούκας
• Χρήστος Γιανναράς
• Παναγιώτης Νέλλας

Από τον Πρόλογο του βιβλίου: 

Ἡ συνάντηση τῆς Ὀρθόδοξης Ἐκκλησίας μὲ τὴ Νεωτερικότητα ὑπῆρξε καταλυτικὴ γιὰ τὴ διαμόρφωση καὶ ἀνάπτυξη τῆς θεολογίας της. Ἡ Ὀρθόδοξη θεολογία ἐντάχθηκε σταδιακὰ στὸ νεωτερικὸ πανεπιστήμιο καὶ ἀναπτύχθηκε κυρίως ὡς μία ἱστορικοφιλολογικὴ ἐπιστήμη μὲ ὁμολογιακὰ χαρακτηριστικά. Σχεδὸν ὅλες οἱ Ὀρθόδοξες θεολογικὲς σχολὲς υἱοθέτησαν ἠθελημένα ἢ ἀνεπίγνωστα τὰ γνωστικὰ ἀντικείμενα τῶν θεολογικῶν σχολῶν τῆς Εὐρώπης. Ἔκτοτε οἱ Ὀρθόδοξες θεολογικὲς σχολὲς στὰ ἐκπαιδευτικὰ προγράμματά τους ἀκολουθοῦν τὰ γνωστικὰ αὐτὰ θεολογικὰ πεδία ἐνίοτε μὲ σημαντικὲς ἀλλαγὲς ἢ καὶ ἀνανεώσεις στὴν ἐξέλιξη καὶ ἀναπροσαρμογή τους κατὰ τὰ εὐρωπαϊκὰ πρότυπα. Στὸ Βυζάντιο, τὸ ὁποῖο καλλιέργησε ἀδιάκοπα τὰ ἑλληνικὰ γράμματα, τὴ φιλοσοφία καὶ τὶς ἐπιστῆμες, ἡ θεολογία δὲν ἀποτέλεσε ἰδιαίτερη καὶ αὐτόνομη «ἐπιστήμη» μεταξὺ τῶν ἄλλων, ἀλλὰ ὑπῆρχε κυρίως ὡς χαρισματικὴ ἐμπειρία, ἡ ὁποία σαρκωνόταν σὲ ἕναν ὁλόκληρο πολιτισμό, στὰ ποικίλα μνημεῖα λόγου καὶ τέχνης τῆς Ὀρθόδοξης Παράδοσης, καὶ ἐκφραζόταν στὴν πίστη καὶ στὴ διδασκαλία, στὴ λειτουργικὴ ζωὴ καὶ στὸ εὐχαριστιακὸ καὶ ἀσκητικὸ ἦθος τῆς Ἐκκλησίας. Ἡ λόγια ἔκφραση καὶ σπουδὴ τῆς θεολογίας ἀποτυπωνόταν στὰ ἔργα τῶν Πατέρων καὶ στὶς συνοδικὲς ἀποφάσεις τῆς Ἐκκλησίας. Ἡ ἔνταξη τῆς Ὀρθόδοξης θεολογίας στὸ νεωτερικὸ πανεπιστήμιο ὑπῆρξε σημαντικὸ γεγονὸς καὶ σηματοδότησε μία νέα καὶ ἐνδιαφέρουσα ἐξέλιξη. Ἡ Ὀρθόδοξη θεολογία ὡς ἰδιαίτερη ἐπιστήμη ἐπιχείρησε νὰ ἀναπτύξει τὸ ἐπιστητό της σὲ διάλογο μὲ τὶς ἄλλες ἐπιστῆμες ὡς ἱστορικὴ καὶ ἑρμηνευτικὴ σπουδὴ τῶν ποικίλων μνημείων τῆς Ὀρθόδοξης πίστης, τῆς διδασκαλίας, τῆς λατρείας καὶ τοῦ τρόπου ζωῆς, δηλαδὴ μὲ ὅλα ὅσα συγκροτοῦν ἕναν ζωντανὸ πολιτισμὸ μὲ διαρκεῖς προεκτάσεις καὶ ἐφαρμογὲς στὸ κοινωνικὸ καὶ λαϊκὸ σῶμα τῆς Ἐκκλησίας, στὴ ζωὴ καὶ εὐσέβεια τῶν Ὀρθοδόξων. Τὸ νεωτερικὸ αὐτὸ ἐγχείρημα δὲν ἦταν οὔτε εὔκολο οὔτε αὐτονόητο. Ἀναφομοίωτες ἐπιδράσεις καὶ κακέκτυπες ἀγκυλώσεις ἤδη ἀπὸ τὴ μακρὰ περίοδο τῆς «βαβυλώνειας αἰχμαλωσίας» στὴ δυτικὴ θεολογία διαμόρφωσαν μία νέα ἀντίληψη στὴν πανεπιστημιακὴ θεολογία, ἡ ὁποία συχνὰ ἔτεινε νὰ κλείνεται ἐννοιολογικὰ καὶ ἀκαδημαϊκὰ στὸ θεωρητικὸ ἐπιστητό της καὶ νὰ λαμβάνει ἀποστάσεις ἀπὸ τὴν ἐκκλησιαστικὴ πραγματικότητα, νὰ διαχωρίζεται ἀπὸ τὴ ζωὴ καὶ τὰ προβλήματά της, νὰ ἀμβλύνει τὰ ἱστορικὰ καὶ κοινωνικὰ αἰσθητήριά της καὶ κυρίως νὰ μὴ διαλέγεται γόνιμα καὶ δημιουργικὰ μὲ τὴν ἐποχή, τὴν περιρρέουσα ἀτμόσφαιρα καὶ τὸν ζωντανὸ πολιτισμό της.

https://armosbooks.gr/shop/%CE%BD%CE%AD%CE%B5%CF%82-%CE%B5%CE%BA%CE%B4%CF%8C%CF%83%CE%B5%CE%B9%CF%82/%CE%BD%CE%B5%CE%B5%CF%83-%CE%B5%CE%BA%CE%B4%CE%BF%CF%83%CE%B5%CE%B9%CF%83-ad/theologikes-prosopografies-tou-20-aiwna/

Μουσικόραμα 112: Bryan Ferry

Bryan Ferry - The Right Stuff

https://www.youtube.com/watch?v=gw4AursTeIo

 

ΜΕΤΑΝΕΩΤΕΡΙΚΗ ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΙ ΘΕΟΛΟΓΙΑ

 

[Θερμές ευχαριστίες από καρδιάς οφείλουμε στον εκλεκτό συνάδελφο Γιώργο Διαλυνά, Φυσικό του 3ου Γενικού Λυκείου Ηρακλείου, για την αφόρμηση και την γόνιμη συνεργασία]

Η σχέση φυσικών επιστημών και θεολογίας διαχρονικά έχει περάσει “από σαράντα κύματα”. Μετά από ένα μακρύ διάστημα αμοιβαίας καχυποψίας βρισκόμαστε πλέον στη φάση του διαλόγου και των διακριτών ρόλων[1]. Φυσικώ τω λόγω, δεν έχει διαμορφωθεί ένα consensus ως προς το εν λόγω ζήτημα ούτε καν μεταξύ των θεολόγων. Υπάρχει μια μεγάλη μερίδα θεολόγων που θεωρεί ότι δεν μπορεί να γίνει οποιοδήποτε είδος διαλόγου με τους φορείς των φυσικών επιστημών, ενώ μια άλλη μερίδα θεωρεί θεμιτή την εν λόγω διαδικασία διαλόγου. Όπως είχαμε υποστηρίξει και παλιότερα, όσο κι αν μοιάζει οξύμωρο, η επίκληση στην αυθεντία (γνωσιολογική ή θεολογική, αδιάφορον) δεν αφορά την θεολογία[2]. Αυτή ακριβώς η παραδοχή αφήνει πάντα ανοικτό το περιθώριο διαλόγου θεολογίας και φυσικών επιστημών.

Με δεδομένη την ενδεχομενικότητα και την πιθανοκρατία που κυριαρχεί στους φυσικούς νόμους και την έλλειψη, οντολογικώς και όχι οντικώς, απόλυτου εμμένειας καθίσταται σαφές ότι ο διάλογος αυτός οφείλει να συνεχιστεί. Ο Paul Davies συναφώς τονίζει ότι “η συμπεριφορά των υποατομικών σωματιδίων είναι γενικά απρόβλεπτη”[3].  Από την άλλη πλευρά, η περίπτωση του Paul Dirac είναι ίσως η πλέον χαρακτηριστική: o Dirac προσπάθησε με μαθηματικό τρόπο να συνθέσει τη θεωρία της σχετικότητας του Einstein με την κβαντική θεωρία. Ο Dirac απέδειξε ότι τα ηλεκτρόνια περιστρέφονται με τρόπο das ganz Andere προς την κοινή λογική και τη γεωμετρία[4]. Ωστόσο, όπως έχει επισημάνει ο Davies “η εξίσωση του Dirac είχε μια μυστηριώδη πλευρά. Οι λύσεις της περιέγραφαν σωστά τη συμπεριφορά των κανονικών ηλεκτρονίων, αλλά για κάθε τέτοια λύση υπήρχε και μια άλλη που δεν φαινόταν να αντιστοιχεί σε οτιδήποτε μέσα στο γνωστό φυσικό Σύμπαν”[5]!

Είναι γνωστό, εξάλλου, ότι οι φυσικοί έχουν προ πολλού εγκαταλείψει τον αναγωγισμό στη μελέτη του φυσικού κόσμου[6]. Αυτό διαφαίνεται ιδιαίτερα στην κβαντική θεωρία, στον δεύτερο νόμο της θερμοδυναμικής (εντροπία) και στην αρχή της απροσδιοριστίας του Heisenberg. Ορθώς λοιπόν έχει χαρακτηριστεί αυτή ακριβώς η απροσδιοριστία ως “οντολογία του απρόβλεπτου”[7]. Σε αυτό συνηγορεί η γνωστή θέση του Davies ότι “το κβαντικό κύμα είναι κύμα πιθανότητας”[8]. Μόλις που χρειάζεται να επισημανθεί ότι άλλο είναι η πιθανότητα που εκπορεύεται από την αρχή της απροσδιοριστίας και άλλο η τυχαιότητα. Η πρώτη είναι, τουλάχιστον με βάση τα τελευταία δεδομένα της φυσικής επιστήμης, ρεαλιστική και οιονεί ολιστική. Η δεύτερη είναι εν πολλοίς αντιφατική, αναγώγιμη και οιονεί ισοδύναμη με τη μυθική προσέγγιση[9]: προτείνει ως ερμηνεία το τυχαίο και “εκδέχεται το μη νόημα ως νόημα”[10].

Από τα παραπάνω προκύπτει ότι οπωσδήποτε υπάρχει έρμα στον διάλογο θεολογίας και φυσικών επιστημών, που προϋποθέτει τη διαμόρφωση μιας πολυπρισματικής μετα-γνωσιολογίας, την αναζήτηση της κατάλληλης μεθοδολογίας, την κριτική στη μονοδιάστατη πρόσληψη είτε της επιστημονικής είτε της θεολογικής γνώσης προκειμένου να αμβλυνθούν οι αμοιβαίες αντιθέσεις και να φθάσουμε στη δημιουργική σύνθεση. Σε τελική ανάλυση “το επιστημονικό ερώτημα αποτελεί αντικείμενο της θεολογικής σκέψης, διότι συνδέεται με την εσχατολογική προοπτική της ανθρώπινης ζωής”[11].

Ηράκλειο Κρήτης, 4 Μαΐου 2026

Γ. Μ. Βαρδαβάς

_______________________________

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

[1]. Βλ. Γ. Μ. Βαρδαβά, “Θεολογία και φυσικές επιστήμες: από την καχυποψία στη συνύπαρξη”, στο Χριστόφορου Ελ. Αρβανίτη, Θρησκεία και Πολιτικός Φιλελευθερισμός, εκδόσεις Αρμός, Αθήνα 2019, σελ. 243-249 (εδώ: σελ. 243)

[2]. Βλ. Γ. Μ. Βαρδαβά, “Κβαντομηχανική και Θεολογία (Εισαγωγικές σκέψεις)”, https://gmvardavas.wordpress.com/2025/06/14/quan-th/ (Τελευταία πρόσβαση: 4/5/2026)

[3]. Paul Davies, Θεός και μοντέρνα φυσική, εκδόσεις Κάτοπτρον, β’ έκδοση, Αθήνα 2009, σελ. 67.

[4]. Paul Davies, ό.π., σελ. 55-56.

[5]. ό.π., σελ. 56.

[6]. ό.π., σελ. 110.

[7]. Βλ. Χρήστου Γιανναρά, Μετα-νεωτερική μετα-φυσική, εκδόσεις Δόμος, β’ έκδοση, Αθήνα 2005, σελ. 138.

[8]. Βλ. Paul Davies, ό.π., σελ. 176.

[9]. Βλ. Χρήστου Γιανναρά, ό.π.,σελ. 110.

[10]. ό.π., σελ. 108.

[11]. Βλ. Χριστόφορου Ελ. Αρβανίτη, ό.π., σελ. 257.

Πολλαπλό βιβλίο: Στη "Μελίσπη" διαθέσιμα τα εγχειρίδια των Θρησκευτικών του Γυμνασίου και της Α' Λυκείου [LINKS]

Στη "Μελίσπη" είναι διαθέσιμα τα εγχειρίδια των Θρησκευτικών του Δημοτικού, του Γυμνασίου και της Α' Λυκείου.

Για μετάβαση στη "Μελίσπη" κάντε κλικ εδώ: https://ebooksdl.cti.gr/home.jsp

Για τα βιβλία των Θρησκευτικών της Α' Λυκείου κάντε κλικ εδώ.

Για τα βιβλία των Θρησκευτικών του Γυμνασίου κάντε κλικ εδώ.

Για τα βιβλία των Θρησκευτικών του Δημοτικού κάντε κλικ εδώ.

Ανθολόγιον 365: Μάριος Μπέγζος

[...] Ο λαϊκισμός αναιρεί το λαό: όλα γίνονται για το λαό, αλλά χ ω ρ ί ς το λαό. Μια μερίδα διανοουμένων άσχετων με το λαό σφετερίζεται το όνομα "λαός" για να αυθαιρετήσει. [...]

Μάριος Μπέγζος, Το μέλλον του παρελθόντος, εκδόσεις Αρμός, Αθήνα 1993, σελ. 118.